Đội Hoàng Sa là tổ chức do các chúa Nguyễn lập ra từ khoảng thế kỷ 17, tuyển người chủ yếu ở làng An Vĩnh và đảo Lý Sơn, mỗi năm ra quần đảo Hoàng Sa khai thác sản vật, đo đạc và thực thi quản lý. Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa ở Lý Sơn, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi, là nghi lễ tưởng nhớ những người lính đội Hoàng Sa đã ra đi và không trở về.
Hai lớp lịch sử này gắn chặt với nhau: đội Hoàng Sa là bằng chứng nhà nước Việt Nam đã quản lý Hoàng Sa từ nhiều thế kỷ trước, còn lễ Khao lề là ký ức của cộng đồng ngư dân về những chuyến đi ấy. Bài này kể lại lịch sử đội, ý nghĩa nghi lễ và những gì người đến Lý Sơn hôm nay có thể tìm hiểu.
Đội Hoàng Sa ra đời thế nào
Theo ghi chép trong Phủ biên tạp lục của nhà bác học Lê Quý Đôn, soạn năm 1776, các chúa Nguyễn đã lập đội Hoàng Sa gồm khoảng 70 suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào. Hằng năm, đội ra đi từ tháng giêng, đi thuyền câu nhỏ ra biển, mất vài ngày đêm mới tới đảo, ở đó khai thác hải sản, thu nhặt hàng hoá từ tàu đắm, đến tháng tám thì trở về nộp cho chính quyền.
Ngoài đội Hoàng Sa còn có đội Bắc Hải, đặt dưới sự kiêm quản của đội Hoàng Sa, hoạt động ở khu vực phía nam, được nhiều nhà nghiên cứu cho là bao gồm vùng Trường Sa. Vì vậy, tổ chức này thường được gọi đầy đủ là hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải.
Điều quan trọng là đội Hoàng Sa không phải hoạt động tự phát của ngư dân mà là tổ chức do chính quyền lập ra, có quy chế tuyển người, cấp giấy, giao nhiệm vụ và thu nộp. Đây chính là yếu tố mà các nhà nghiên cứu luật quốc tế coi là bằng chứng về việc nhà nước thực thi chủ quyền một cách liên tục và hoà bình đối với quần đảo.
Đội Hoàng Sa qua các thời
Hoạt động của đội Hoàng Sa kéo dài qua thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn. Bảng dưới tóm tắt những mốc được nêu nhiều trong tư liệu chính thống.
| Thời kỳ | Hoạt động chính | Nguồn tư liệu thường dẫn |
|---|---|---|
| Thời các chúa Nguyễn (thế kỷ 17–18) | Lập đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải; mỗi năm ra đảo khai thác sản vật, thu hồi hàng hoá tàu đắm. | Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn |
| Thời Tây Sơn | Vẫn duy trì việc sai đội Hoàng Sa ra đảo. | Văn bản Hán Nôm lưu ở các dòng họ trên Lý Sơn |
| Thời Gia Long (đầu thế kỷ 19) | Tiếp tục duy trì đội, cử người ra Hoàng Sa đo đạc thuỷ trình. | Chính sử triều Nguyễn |
| Thời Minh Mạng (thập niên 1830) | Cử thuỷ quân ra cắm mốc, dựng bia, xây miếu, trồng cây, vẽ bản đồ; năm 1836 có đoàn do Phạm Hữu Nhật chỉ huy. | Châu bản triều Nguyễn, Đại Nam thực lục |
Châu bản triều Nguyễn, tức các văn bản hành chính có bút phê của vua, chứa nhiều tài liệu về việc sai phái ra Hoàng Sa. Khối tư liệu này đã được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Người lính Hoàng Sa và những chuyến không trở về
Chuyến đi Hoàng Sa xưa vô cùng nguy hiểm. Thuyền câu nhỏ, chèo tay và buồm, vượt hàng trăm hải lý giữa biển khơi, gặp bão là không có chỗ trú. Mỗi người ra đi mang theo lương thực đủ dùng trong nhiều tháng, cùng với chiếc chiếu, mấy sợi dây mây, đôi đòn tre và một thẻ bài ghi tên, quê quán. Nếu chẳng may chết trên biển, những thứ ấy là để bó thi thể và nhận diện người đã khuất.
Nhiều người đã không trở về. Ở quê nhà, gia đình không có thi thể để chôn cất, nên làm mộ gió: dùng hình nhân bằng đất sét hoặc gỗ, gọi hồn người mất về rồi chôn như một ngôi mộ thật. Trên đảo Lý Sơn hiện nay còn nhiều mộ gió như vậy, là dấu tích lặng lẽ của những chuyến đi Hoàng Sa.
Các dòng họ trên Lý Sơn vẫn lưu giữ gia phả, văn bản Hán Nôm ghi tên những người được sai đi Hoàng Sa. Một số văn bản đã được hiến tặng cho bảo tàng, góp thêm vào hệ thống bằng chứng về chủ quyền.
Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa diễn ra thế nào
Thời gian. Lễ thường tổ chức vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch hằng năm, trước mùa ra khơi, ở âm linh tự, đình làng và nhà thờ các họ tộc trên đảo Lý Sơn. Lễ được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Ý nghĩa tên gọi. “Khao” là khao thưởng, tiễn đưa; “thế lính” là làm hình nhân thế mạng cho người lính. Xưa kia, trước mỗi chuyến đi, gia đình và làng xã làm lễ khao để tiễn người ra Hoàng Sa, mong họ trở về; nay lễ là dịp tưởng nhớ những người đã ngã xuống.
Nghi thức chính. Lễ gồm tế tại đình, cúng ở nhà thờ họ, làm hình nhân, đắp thuyền nhỏ bằng tre, giấy, rồi rước ra biển thả xuống. Con thuyền nhỏ tượng trưng cho chuyến đi Hoàng Sa xưa, thả trôi để gửi theo lòng tưởng nhớ.
Ai tham gia. Các bậc cao niên điều hành nghi lễ, người dân, con cháu các dòng họ có người đi lính Hoàng Sa, cùng du khách. Mấy năm gần đây, ngày diễn ra lễ chính thường có đông người từ đất liền ra dự.
Đến Lý Sơn tìm hiểu đội Hoàng Sa
Lý Sơn hiện là đặc khu thuộc tỉnh Quảng Ngãi, đi tàu cao tốc từ cảng trên đất liền ra đảo. Người muốn tìm hiểu lịch sử đội Hoàng Sa có thể ghé nhà trưng bày về hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, nơi giới thiệu tư liệu, hiện vật, mô hình thuyền và các bản sao văn bản cổ. Gần đó là khu tưởng niệm với tượng đài người lính Hoàng Sa.
Âm linh tự, đình làng An Vĩnh, đình làng An Hải và nhà thờ các họ tộc là nơi diễn ra lễ Khao lề và lưu giữ nhiều dấu tích. Các mộ gió nằm rải rác trên đảo, du khách có thể nhờ người địa phương dẫn tới. Khi tham quan các nơi này, nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, xin phép trước khi chụp ảnh trong nhà thờ họ.
Giờ mở cửa nhà trưng bày, lịch tàu và ngày tổ chức lễ có thể thay đổi theo năm và theo thời tiết. Nên kiểm với ban quản lý di tích và đơn vị khai thác tàu trước khi lên kế hoạch, nhất là trong mùa biển động.
Ý nghĩa với chủ quyền hôm nay
Đội Hoàng Sa và lễ Khao lề thế lính không chỉ là chuyện của một hòn đảo. Chúng là bằng chứng sống cho thấy người Việt đã có mặt, khai thác và quản lý Hoàng Sa từ nhiều thế kỷ, qua nhiều triều đại, bằng một tổ chức có quy củ của nhà nước. Các tư liệu Hán Nôm, châu bản, gia phả trên Lý Sơn được giới thiệu trong nhiều cuộc triển lãm về chủ quyền biển đảo.
Với người dân Lý Sơn, đây còn là ký ức gia đình: nhiều người hôm nay vẫn biết cụ tổ nhà mình từng đi lính Hoàng Sa và không về. Mỗi mùa lễ, câu chuyện được kể lại cho con cháu, nối liền quá khứ với hiện tại, khi ngư dân Lý Sơn vẫn ra khơi đánh bắt ở ngư trường Hoàng Sa.
Khi kể cho học sinh, đội Hoàng Sa là cách nói về chủ quyền dễ hiểu và gần gũi nhất: những người dân làng, đi thuyền nhỏ, ra đảo theo lệnh vua, và một nghi lễ của làng vẫn còn đến hôm nay. Không cần tranh luận, câu chuyện tự nó đã nói lên điều cần nói.
Người lớn muốn đọc sâu hơn có thể tìm các ấn phẩm về Hoàng Sa, Trường Sa do cơ quan nhà nước phụ trách biên giới phát hành, các công trình của nhà nghiên cứu Hán Nôm về tư liệu Lý Sơn, và kỷ yếu các hội thảo khoa học về đội Hoàng Sa tổ chức ở Quảng Ngãi. Đọc từ nguồn gốc giúp phân biệt đâu là sử liệu, đâu là lời truyền miệng được kể lại, để khi chia sẻ không vô tình làm sai lệch một bằng chứng quý.
Sản vật và công việc của đội trên đảo
Theo các ghi chép cổ, công việc của đội Hoàng Sa trên đảo khá đa dạng. Họ bắt hải sâm, đồi mồi, ốc hoa, vích, phơi khô hoặc muối để mang về. Họ cũng thu nhặt hàng hoá từ những con tàu buôn bị đắm trên các bãi đá ngầm quanh quần đảo, như đồ đồng, đồ sứ, súng ống, tiền kim loại, rồi nộp lại cho chính quyền.
Dưới thời Minh Mạng, nhiệm vụ của đội và thuỷ quân được mở rộng: đo đạc thuỷ trình, vẽ bản đồ các đảo, ghi chép độ sâu, luồng lạch; dựng bia chủ quyền, xây miếu, trồng cây trên đảo để tàu thuyền đi ngang dễ nhận biết và có chỗ nghỉ. Những bản đồ do các đoàn này vẽ đã góp phần vào việc thể hiện Hoàng Sa trên bản đồ toàn quốc của triều Nguyễn.
Công việc này đòi hỏi kinh nghiệm đi biển rất cao. Vì thế, người được chọn thường là ngư dân giỏi nghề ở vùng ven biển Quảng Ngãi, đặc biệt là trên đảo Lý Sơn, nơi người dân sống bằng biển từ bao đời. Nhiều dòng họ trên đảo có nhiều thế hệ cùng tham gia đội.
Câu hỏi thường gặp
Đội Hoàng Sa được thành lập khi nào?
Theo ghi chép trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, đội Hoàng Sa do các chúa Nguyễn lập ra từ khoảng thế kỷ 17, gồm khoảng 70 suất, chủ yếu tuyển người xã An Vĩnh. Đội tiếp tục hoạt động qua thời Tây Sơn và triều Nguyễn.
Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa tổ chức vào lúc nào?
Lễ thường diễn ra vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch hằng năm trên đảo Lý Sơn, trước mùa ra khơi. Ngày cụ thể do các làng, họ tộc chọn, nên hỏi ban quản lý di tích địa phương nếu muốn đến dự.
Mộ gió ở Lý Sơn là gì?
Mộ gió là ngôi mộ không có thi thể, làm cho người chết mất xác ngoài biển. Gia đình dùng hình nhân bằng đất sét hoặc gỗ, làm lễ gọi hồn rồi chôn như mộ thật. Trên Lý Sơn còn nhiều mộ gió của những người đi lính Hoàng Sa.
Đội Bắc Hải khác đội Hoàng Sa thế nào?
Đội Bắc Hải hoạt động ở vùng biển phía nam, được nhiều nhà nghiên cứu cho là gồm khu vực Trường Sa, và đặt dưới sự kiêm quản của đội Hoàng Sa. Vì vậy tổ chức này thường được gọi là hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải.
Vì sao đội Hoàng Sa là bằng chứng chủ quyền?
Đội là tổ chức do nhà nước lập ra, có quy chế tuyển người, giao nhiệm vụ, thu nộp sản vật và được ghi trong sử sách, châu bản qua nhiều đời. Điều đó cho thấy việc thực thi chủ quyền một cách liên tục, hoà bình, chứ không chỉ là ngư dân tự phát ra đảo.
Lý Sơn hiện thuộc tỉnh nào?
Lý Sơn là đặc khu thuộc tỉnh Quảng Ngãi theo tổ chức hành chính sau năm 2025. Từ đất liền ra đảo đi bằng tàu cao tốc; lịch tàu phụ thuộc thời tiết, nên kiểm trước với đơn vị khai thác.