ATK Định Hoá là vùng an toàn khu ở phía tây bắc Thái Nguyên, nơi các cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đóng và làm việc trong phần lớn thời gian từ năm 1947 đến năm 1954. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các cơ quan trung ương đã đưa ra nhiều quyết định lớn, trong đó có cuộc họp ngày 6/12/1953 ở đồi Tỉn Keo quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ. Người ta vẫn gọi vùng này bằng cái tên đầy hình ảnh: "thủ đô gió ngàn".
Bài viết giải thích vì sao Định Hoá được chọn, ATK vận hành ra sao trong chiến tranh, những điểm di tích nên đến, cách sắp xếp một chuyến đi và những điều cần lưu ý khi đưa học sinh, người cao tuổi tới. Giờ mở cửa và cách thăm từng điểm có thể thay đổi, nên kiểm với ban quản lý khu di tích trước khi đi.
ATK là gì và vì sao chọn Định Hoá
ATK là cách viết tắt quen thuộc của "an toàn khu": một vùng được tổ chức để bảo vệ tuyệt đối các cơ quan lãnh đạo, chỉ huy kháng chiến. Không phải một doanh trại hay một toà nhà, an toàn khu là cả một vùng dân cư, núi rừng, làng bản, trong đó cơ quan ở rải rác, di chuyển linh hoạt, dựa vào dân để giữ bí mật. Cuối năm 1946, khi kháng chiến toàn quốc nổ ra và Hà Nội không còn giữ được lâu dài, các cơ quan trung ương rút dần lên Việt Bắc, chọn vùng giáp ranh Thái Nguyên – Tuyên Quang – Bắc Kạn làm nơi đóng quân.
Định Hoá hội đủ những điều kiện cần có. Địa hình là núi đất xen núi đá, rừng rậm, thung lũng hẹp, dễ ẩn và khó cho quân địch tiến sâu. Đường đi lại nối được sang Tuyên Quang và Bắc Kạn, tiện cho việc chuyển chỗ khi cần. Quan trọng hơn cả, đồng bào Tày, Nùng, Dao, Kinh ở đây đã có cơ sở cách mạng từ trước năm 1945, tin tưởng và sẵn lòng che chở. Từ giữa năm 1947, Định Hoá trở thành trung tâm của an toàn khu, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều cơ quan đầu não về ở và làm việc. Chính vì vậy, khi nói "ATK" trong lịch sử kháng chiến chống Pháp, người ta thường nghĩ ngay đến Định Hoá, dù an toàn khu thực tế trải rộng hơn thế.
Một thủ đô kháng chiến vận hành như thế nào
Trong an toàn khu không có trụ sở cố định kiểu thời bình. Mỗi cơ quan ở trong vài căn lán tre nứa, nhà sàn mượn của dân, đặt dưới tán rừng để tránh máy bay quan sát. Khoảng cách giữa các cơ quan đủ xa để một trận càn hay một trận ném bom không thể đánh trúng tất cả cùng lúc, nhưng đủ gần để giao liên đi bộ chuyển công văn trong ngày. Khi có tin địch sắp càn, cả cơ quan có thể thu dọn và chuyển sang chỗ mới trong thời gian ngắn, để lại một khu đất trống không dấu vết.
Đời sống trong an toàn khu rất thiếu thốn. Cán bộ cũng tăng gia, trồng sắn, trồng rau, đi lấy củi. Thông tin liên lạc dựa vào điện đài và hệ thống giao liên đi bộ, ngựa thồ. Dù vậy, những năm 1947 – 1954 là giai đoạn nhiều quyết sách quan trọng ra đời ở đây: chỉ đạo đánh bại cuộc tiến công Việt Bắc năm 1947, chuẩn bị chiến dịch Biên giới năm 1950, tổ chức các chiến dịch lớn những năm sau và cuối cùng là quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ. Cách tổ chức linh hoạt, dựa vào dân đó là lý do suốt chín năm, đối phương nhiều lần đánh lên Việt Bắc mà không phá được cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến.
Những điểm di tích nên đến
Đồi Tỉn Keo. Nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc trong những năm cuối cuộc kháng chiến. Theo thuyết minh của khu di tích, tại đây ngày 6/12/1953 cuộc họp quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ đã diễn ra. Căn lán được phục dựng, xung quanh là hầm trú ẩn và đường mòn trong rừng.
Đồi Khau Tý. Một trong những nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở khi mới về Định Hoá năm 1947. Lán làm việc nhỏ, đơn sơ, nằm lưng chừng đồi, có lối thoát vào rừng. Đi lên mất ít thời gian nhưng đường dốc.
Các khu cơ quan trung ương. Rải rác trong vùng là di tích nơi đặt các cơ quan như Bộ Tổng tham mưu, cơ quan tuyên truyền, cơ quan tài chính, báo chí. Mỗi điểm thường chỉ còn nền lán, hầm, một tấm bia và nhà tưởng niệm nhỏ.
Nơi gắn với lễ phong quân hàm năm 1948. Khu di tích giới thiệu địa điểm gắn với việc phong quân hàm cấp tướng đầu tiên trong quân đội, trong đó có quân hàm Đại tướng cho Võ Nguyên Giáp. Nên nghe thuyết minh tại chỗ để nắm đúng mốc thời gian và địa điểm.
Bảo tàng hoặc nhà trưng bày ATK. Nơi nên ghé đầu tiên: giới thiệu sơ đồ an toàn khu, hiện vật đời sống cán bộ, đồng bào và các quyết định lớn. Xem trước ở đây giúp các điểm ngoài rừng trở nên dễ hiểu hơn nhiều.
Những điều làm nên giá trị của ATK
Khác với các bảo tàng có nhiều hiện vật quý, giá trị của ATK nằm ở sự giản dị. Một căn lán nứa rộng vài mét vuông, một chiếc bàn gỗ, một hầm trú ẩn đào vào sườn đồi: đó là toàn bộ "trụ sở" nơi những quyết định quan trọng bậc nhất của cuộc kháng chiến được đưa ra. Người xem đứng trước căn lán sẽ cảm nhận được điều mà sách vở khó tả hết: sự thiếu thốn về vật chất đi cùng một ý chí rất lớn.
Giá trị thứ hai là cảnh quan. Rừng, suối, đồi chè và các bản làng xung quanh vẫn còn, nên người xem dễ hình dung vì sao nơi này giữ được bí mật trong suốt chín năm. Đi bộ trên những con đường mòn dưới tán cây, nghe tiếng suối, nhìn những ngọn đồi trùng điệp, ta hiểu hơn câu nói "rừng che bộ đội, rừng vây quân thù". Giá trị thứ ba là con người: nhiều gia đình trong vùng vẫn lưu giữ câu chuyện về việc ông bà mình nhường nhà, góp gạo, dẫn đường cho cán bộ. Đó là phần di sản phi vật thể không kém phần quý so với các căn lán được phục dựng.
Sắp xếp một chuyến đi ATK
Các điểm di tích nằm rải rác trong một vùng rộng, cách nhau từ vài km đến vài chục km, nên cần tính lộ trình trước:
- Ghé bảo tàng hoặc nhà trưng bày ATK trước để có bức tranh chung và hỏi ban quản lý điểm nào đang mở cửa.
- Chọn hai đến ba điểm chính, thường là đồi Tỉn Keo, đồi Khau Tý và một khu cơ quan, thay vì cố đi hết trong một ngày.
- Chuẩn bị giày đế bám, nước uống, mũ; đường lên lán là dốc đất hoặc bậc đá, mùa mưa dễ trơn.
- Nếu đi đoàn đông, liên hệ trước để được bố trí thuyết minh viên; phần thuyết minh làm nên khác biệt lớn ở những điểm chỉ còn nền lán.
- Dành thời gian ăn uống, nghỉ ở các bản làng trong vùng, nếu được thì trò chuyện với người dân lớn tuổi về ký ức thời kháng chiến.
- Nếu có hai ngày, nối sang khu di tích Tân Trào ở Tuyên Quang để thấy mạch liền giữa khu giải phóng năm 1945 và an toàn khu thời chống Pháp.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, vùng ATK Định Hoá thuộc tỉnh Thái Nguyên. Khi tìm đường, dùng tên từng điểm di tích cụ thể sẽ chính xác hơn dùng tên huyện cũ.
Đưa học sinh và người cao tuổi đi ATK
Với học sinh, ATK là bài học sống động về chín năm kháng chiến chống Pháp. Trước chuyến đi, có thể giao cho các em tìm hiểu một quyết định lớn được đưa ra ở đây, chẳng hạn quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ, rồi khi tới nơi so sánh quy mô của quyết định với căn lán đơn sơ trước mắt. Câu hỏi "vì sao không ở thành phố mà ở trong rừng" luôn giúp các em tự tìm ra ý nghĩa của an toàn khu. Học sinh nhỏ có thể được giao vẽ lại một căn lán, một hầm trú ẩn theo quan sát.
Với người cao tuổi, nhất là cựu chiến binh, chuyến đi thường gợi nhiều ký ức. Nên chọn các điểm đường dễ đi, có ghế nghỉ, tránh những đoạn dốc dài. Đi chậm, nghỉ nhiều, mang theo thuốc thường dùng và áo khoác vì vùng núi buổi sáng và chiều se lạnh. Nếu ông bà kể chuyện, hãy dành thời gian nghe, ghi lại bằng điện thoại khi được đồng ý; những câu chuyện ấy là một phần lịch sử gia đình đáng giữ. Ở các nhà tưởng niệm, người lớn làm gương bằng cách dâng hương trang nghiêm, nói khẽ, không leo trèo hay ngồi lên hiện vật được phục dựng.
Gìn giữ di tích trong rừng
Phần lớn di tích ATK là lán tre nứa, hầm đất, nền nhà sàn: những vật liệu mau hỏng trước mưa nắng. Các căn lán hôm nay chủ yếu được phục dựng theo tư liệu và lời kể của người trong cuộc, nên ban quản lý phải thường xuyên tu sửa. Mỗi người đến thăm có thể góp phần bằng những việc nhỏ: không khắc, viết tên lên cột, vách; không bẻ cây, hái hoa trong khu di tích; mang rác ra ngoài; không đi tắt qua những khu vực đã rào để bảo vệ nền lán, hầm cũ.
Những vật liệu tưởng như tầm thường ấy lại là bằng chứng quý giá cho một cách tổ chức kháng chiến rất riêng của Việt Nam. Giữ được chúng là giữ được câu chuyện cho các thế hệ sau, để người trẻ đến đây vẫn có thể đứng trước một căn lán nứa giữa rừng mà hiểu rằng những quyết định thay đổi vận mệnh đất nước đã ra đời từ những nơi giản dị như vậy. Người đến thăm cũng nên tôn trọng cuộc sống của người dân quanh khu di tích: hỏi trước khi chụp ảnh nhà cửa, con người, và mua sản vật địa phương nếu có nhu cầu, như một cách cảm ơn vùng đất đã từng che chở cuộc kháng chiến.
Câu hỏi thường gặp
ATK Định Hoá nằm ở đâu?
ATK Định Hoá nằm ở phía tây bắc tỉnh Thái Nguyên, giáp Tuyên Quang và vùng Bắc Kạn cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, khu di tích thuộc tỉnh Thái Nguyên; khi tìm đường nên dùng tên từng điểm di tích cụ thể.
Vì sao gọi ATK Định Hoá là thủ đô gió ngàn?
Đây là cách gọi thân thương dành cho an toàn khu Việt Bắc, nơi các cơ quan đầu não kháng chiến chống Pháp đóng giữa núi rừng trong những năm 1947 – 1954. Chữ gió ngàn gợi cảnh rừng núi bao la che chở cho thủ đô kháng chiến.
Quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ được đưa ra ở đâu?
Theo tư liệu lịch sử và thuyết minh của khu di tích, cuộc họp ngày 6/12/1953 quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra tại đồi Tỉn Keo, thuộc an toàn khu Định Hoá, Thái Nguyên.
Thăm ATK Định Hoá mất bao lâu?
Các điểm di tích nằm rải rác trong một vùng rộng. Đi bảo tàng và hai, ba điểm chính mất khoảng một ngày. Nếu muốn đi kỹ hơn hoặc nối sang Tân Trào ở Tuyên Quang, nên dành hai ngày.
Đường lên các lán di tích có khó đi không?
Phần lớn là dốc đất hoặc bậc đá trong rừng, không quá dài nhưng có đoạn dốc, mùa mưa trơn. Nên đi giày đế bám, mang nước; người cao tuổi nên chọn điểm đường dễ và nghỉ nhiều lần.
Các căn lán ở ATK là nguyên bản hay phục dựng?
Phần lớn được phục dựng theo tư liệu và lời kể của người trong cuộc, vì vật liệu tre nứa không tồn tại được lâu qua mưa nắng. Một số dấu tích như nền lán, hầm trú ẩn, đường mòn vẫn được giữ lại.