KhangChien.comKháng Chiến
Tri ân thương binh, liệt sĩ

Thư thời chiến và kỷ vật kháng chiến: gìn giữ tại nhà và hiến tặng bảo tàng

Cách giữ thư thời chiến, ảnh cũ, quân phục, bi đông, huân chương trong nhà cho khỏi mủn, gỉ, mốc; số hoá trước khi cất; và các bước khi muốn hiến tặng bảo tàng.

Hands in white cotton gloves placing a dented army canteen and a folded khaki cloth into an open archival box on a wooden table, soft window light, muted tones

Thư thời chiến và kỷ vật kháng chiến giữ được lâu nhất khi để ở nơi khô, mát, tối, không ép plastic, không dán băng keo, mỗi vật một bao riêng bằng giấy không axit hoặc vải cotton sạch, và được chụp lại toàn bộ trước khi cất. Nếu muốn hiến tặng, gia đình liên hệ bảo tàng phù hợp, cung cấp câu chuyện gắn với hiện vật, làm biên bản giao nhận và giữ lại bản chụp.

Trong nhiều gia đình, những lá thư viết vội bằng bút bi, chiếc bi đông móp, tấm ảnh đen trắng, bộ quân phục bạc màu là tất cả những gì còn lại của một người đã đi không về. Giấy mủn, mực phai, kim loại gỉ dần theo năm tháng. Bài này nói cách gìn giữ ở mức gia đình làm được, khi nào nên nhờ người có chuyên môn, và những việc cần biết khi đưa kỷ vật về bảo tàng.

Vì sao kỷ vật thời chiến hư hỏng nhanh

Giấy thời chiến thường là giấy rẻ, nhiều axit, dễ ngả vàng và giòn. Nhiều lá thư viết trên giấy học trò, giấy pơ-luya, mặt sau bao thuốc, có khi bằng bút chì hay mực tím pha loãng. Trải qua mấy chục năm trong rương gỗ, hộp sắt ở vùng khí hậu nóng ẩm, chúng chịu cùng lúc độ ẩm cao, nấm mốc, gián, mối và ánh nắng.

Kỷ vật kim loại như bi đông, ca, khoá thắt lưng, huy hiệu dễ gỉ khi để chung với vải ẩm. Đồ vải như quân phục, khăn dù, võng bị mối mọt và mốc. Ảnh đen trắng bị bong lớp thuốc ảnh khi dính nước hoặc khi dán chặt vào tường, vào album có lớp keo.

Thêm vào đó là những thói quen giữ gìn có ý tốt nhưng làm hại: ép plastic nóng, dán băng keo trong chỗ rách, kẹp ghim sắt, viết thêm chú thích bằng bút bi lên mặt sau ảnh, phơi nắng cho khô. Biết nguyên nhân thì mới chọn được cách giữ hợp lý.

Những việc không nên làm

Một số thao tác phổ biến làm hỏng kỷ vật nhanh hơn cả thời gian. Nên tránh:

  • Ép plastic nóng thư từ, giấy tờ: nhiệt và keo làm biến đổi giấy, về sau không thể gỡ ra mà không phá huỷ.
  • Dán băng keo trong để vá chỗ rách: keo ngả vàng, thấm vào giấy, để lại vết nâu vĩnh viễn.
  • Kẹp ghim, ghim bấm, kẹp sắt: gỉ sét loang ra giấy và làm thủng.
  • Phơi kỷ vật ngoài nắng cho khô: tia cực tím làm phai mực, giòn giấy, bạc màu vải.
  • Đánh bóng huân chương, kim loại bằng giấy nhám, chất tẩy mạnh: mất lớp men, mất dấu vết thời gian vốn là giá trị của hiện vật.
  • Giặt quân phục cũ bằng máy giặt, nước nóng: vải mục dễ rách, màu loang.
  • Viết chú thích trực tiếp lên mặt sau ảnh, thư bằng bút bi hay bút dạ: mực thấm sang mặt trước theo năm tháng.

Nếu kỷ vật đã từng bị ép plastic, dán keo, cứ để nguyên, không cố gỡ. Việc xử lý những trường hợp này nên dành cho người làm bảo quản chuyên nghiệp ở bảo tàng hoặc thư viện.

Cách giữ từng loại kỷ vật trong nhà

Không cần phòng kho chuyên dụng; một tủ gỗ kín trong phòng ngủ, tránh tường ẩm và bếp, đã tốt hơn nhiều so với rương để dưới gầm cầu thang. Gợi ý theo từng loại:

Loại kỷ vậtCách cấtLưu ý thêm
Thư, nhật ký, giấy tờMở phẳng, mỗi lá một bao giấy không axit hoặc giấy trắng sạch, xếp nằm trong hộp có nắpKhông gấp thêm nếp mới; tờ đã giòn thì đặt lên một tấm bìa cứng khi cầm
Ảnh đen trắng, ảnh màu cũMỗi ảnh một bao, xếp đứng hoặc nằm trong hộp; không dán vào album có keoCầm ở mép ảnh, tay khô sạch; chú thích ghi vào bao, không ghi lên ảnh
Quân phục, khăn, võngGấp lỏng, lót giấy trắng ở nếp gấp, bọc vải cotton, để nơi thoángKiểm tra mối mọt vài tháng một lần, không dùng long não đặt sát vải
Bi đông, ca, khoá, đồ kim loạiLau khô bằng khăn mềm, bọc riêng, không để chung với vải ẩmKhông đánh bóng; gỉ nặng thì hỏi người có chuyên môn
Huân chương, huy hiệu, giấy khenGiữ trong hộp gốc nếu còn, hoặc túi vải riêng từng chiếcGiấy chứng nhận đi kèm cất riêng, ghi chú chung một mã
Sổ tay, sách mang theo chiến trườngĐặt nằm, không chồng vật nặng lên, không mở bung gáyTrang rời giữ nguyên thứ tự, kẹp giấy trắng đánh dấu

Điều kiện chung là khô, mát, tối và ổn định. Tránh để sát tường hướng tây, gần bếp, gần nhà tắm, hay dưới mái tôn nóng. Có thể đặt vài gói hút ẩm trong hộp, thay định kỳ, nhưng không để gói hút ẩm chạm trực tiếp vào giấy và ảnh.

Số hoá trước khi cất: bản sao để đọc, bản gốc để giữ

Mỗi lần lấy thư ra đọc, giấy lại mỏng đi một chút. Cách tốt nhất là chụp hoặc quét toàn bộ một lần, rồi từ đó con cháu đọc trên bản sao, bản gốc chỉ mở ra vào những dịp thật cần. Điện thoại tốt, chụp ở ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ, đặt thư phẳng trên nền tối màu, chụp vuông góc là đủ cho mục đích gia đình. Không dùng đèn chớp.

Chụp cả hai mặt, cả phong bì, cả những vết gấp, vết ố. Đặt tên tệp theo thứ tự: người viết, người nhận, ngày tháng trên thư. Sau đó chép lại nội dung thư ra chữ, vì nét chữ cũ, chữ viết tắt thời đó, tên địa danh mật danh có thể khó đọc với thế hệ sau. Ai trong nhà hiểu những chữ ấy nên ngồi cùng khi chép.

Lập một danh mục đơn giản cho toàn bộ kỷ vật: mỗi vật một mã, tên gọi, của ai, có từ khi nào, câu chuyện gắn với nó, đang cất ở đâu. Danh mục này rất quan trọng nếu sau này gia đình muốn hiến tặng, vì giá trị của hiện vật nằm ở câu chuyện đi kèm nhiều hơn ở bản thân đồ vật.

Khi gia đình muốn hiến tặng bảo tàng

Hiến tặng là cách để kỷ vật được bảo quản chuyên nghiệp và đến với nhiều người hơn. Trình tự thường gặp:

  1. Bàn trong gia đình, nhất là với những người có quyền đối với kỷ vật, để thống nhất hiến tặng vật nào, giữ lại vật nào.
  2. Chọn bảo tàng phù hợp với câu chuyện: bảo tàng tỉnh nơi liệt sĩ quê hoặc nơi hy sinh, bảo tàng quân khu, bảo tàng binh chủng của đơn vị, hoặc bảo tàng chuyên đề ở trung ương.
  3. Liên hệ bộ phận sưu tầm của bảo tàng, gửi ảnh chụp và danh mục kỷ vật trước để họ xem có phù hợp không.
  4. Kể lại đầy đủ câu chuyện gắn với từng hiện vật để cán bộ bảo tàng ghi vào lý lịch hiện vật.
  5. Ký biên bản giao nhận, ghi rõ tên hiện vật, tình trạng, người hiến, người nhận; mỗi bên giữ một bản.
  6. Giữ lại bản chụp, bản chép lời của mọi hiện vật đã trao, và hỏi bảo tàng về khả năng gia đình đến xem lại sau này.

Quy định cụ thể về tiếp nhận hiện vật, quyền của người hiến tặng, việc ghi tên người hiến khi trưng bày tuỳ từng bảo tàng và văn bản hiện hành, nên hỏi trực tiếp nơi nhận. Nếu kỷ vật thuộc quyền của nhiều người trong họ, hoặc có thắc mắc về quyền sở hữu, gia đình có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn rồi đối chiếu quy định hiện hành trước khi ký.

Giữ lại hay trao đi: không có lựa chọn duy nhất đúng

Có gia đình muốn giữ trọn kỷ vật trên bàn thờ, coi đó là sợi dây cuối cùng với người đã mất. Có gia đình thấy yên lòng hơn khi lá thư của cha, chiếc võng của anh được nằm trong tủ kính bảo tàng, có người chăm sóc đúng cách, có học sinh đến xem. Cả hai lựa chọn đều là cách tri ân.

Một cách dung hoà nhiều nhà đã làm: hiến tặng một phần kỷ vật có giá trị lịch sử chung, như lá thư kể về trận đánh, tấm bản đồ vẽ tay, chiếc ba lô; giữ lại những vật gắn với riêng gia đình, như tấm ảnh chân dung, chiếc lược tự làm. Bản sao kỹ thuật số của tất cả vẫn nằm trong hồ sơ gia đình.

Dù chọn cách nào, điều nên tránh là để kỷ vật tiếp tục nằm trong rương ẩm, không ai biết câu chuyện. Khi người lớn tuổi trong nhà còn khoẻ, nên cùng ông bà ghi lại tên từng món đồ, của ai, vì sao còn giữ. Đến lúc ấy, kỷ vật mới thật sự được truyền lại.

Kỷ vật có thể là manh mối tìm mộ, xác định danh tính

Với gia đình liệt sĩ chưa tìm được mộ, kỷ vật và thư từ không chỉ để tưởng nhớ. Lá thư cuối cùng thường nhắc tên đơn vị, tên đồng đội, có khi cả tên vùng đất đang đóng quân. Dấu hòm thư quân bưu, ngày tháng trên phong bì giúp khoanh vùng thời gian và nơi người lính có mặt. Những chi tiết đó, khi đưa cho cơ quan người có công hoặc ban liên lạc đơn vị, có thể nối với hồ sơ hy sinh và danh sách mộ đã quy tập.

Theo chiều ngược lại, nhiều hài cốt được tìm thấy cùng di vật như chiếc lược khắc tên, chiếc bút, lọ đựng giấy tờ. Gia đình nào còn giữ những vật cùng loại, cùng kiểu khắc của người thân, hay ảnh chụp người lính với chiếc lược, chiếc ba lô ấy, nên chụp lại rõ và lưu trong hồ sơ tìm kiếm. Khi được mời đối chiếu, những bức ảnh này là bằng chứng có giá trị bên cạnh kết quả giám định ADN.

Vì vậy, trước khi hiến tặng hay chia kỷ vật cho các nhánh, gia đình đang tìm mộ nên chép lại toàn bộ thông tin có thể dùng cho việc tìm kiếm: tên, địa danh, đơn vị, ngày tháng, tên đồng đội. Bản ghi này đi kèm hồ sơ gia đình, không đi theo hiện vật, để dù kỷ vật nằm ở đâu thì manh mối vẫn còn trong tay người đang tìm.

Câu hỏi thường gặp

Thư thời chiến bị ố vàng, giòn thì có nên ép plastic không?

Không nên. Ép plastic nóng làm biến đổi giấy và không thể gỡ ra về sau. Thay vào đó, mở phẳng thư, cho vào bao giấy sạch, đặt nằm trong hộp có nắp, để nơi khô mát, và chụp lại để đọc trên bản sao.

Nên số hoá thư và ảnh cũ thế nào cho đúng?

Chụp ở ánh sáng tự nhiên, không đèn chớp, đặt vật phẳng trên nền tối, chụp vuông góc cả hai mặt. Đặt tên tệp theo người viết và ngày tháng, chép lại nội dung ra chữ, và lưu bản sao ở ít nhất hai nơi khác nhau.

Huân chương, bi đông bị gỉ có nên đánh bóng lại không?

Không nên tự đánh bóng bằng giấy nhám hay chất tẩy mạnh vì làm mất lớp men và dấu vết thời gian. Chỉ lau khô bằng khăn mềm, bọc riêng; nếu gỉ nặng, hỏi người làm bảo quản ở bảo tàng địa phương.

Muốn hiến tặng kỷ vật liệt sĩ cho bảo tàng thì bắt đầu từ đâu?

Thống nhất trong gia đình trước, rồi chọn bảo tàng phù hợp với câu chuyện như bảo tàng tỉnh, bảo tàng quân khu hay binh chủng. Gửi ảnh và danh mục kỷ vật cho bộ phận sưu tầm, kể đầy đủ câu chuyện và ký biên bản giao nhận.

Hiến tặng rồi gia đình có xem lại kỷ vật được không?

Tuỳ quy định của từng bảo tàng, nhiều nơi tạo điều kiện cho gia đình đến xem hiện vật đã hiến. Nên hỏi rõ điều này trước khi ký biên bản, và giữ lại bản chụp, bản chép lời của mọi hiện vật đã trao.

Có nên chia kỷ vật cho nhiều nhánh con cháu không?

Nếu chia, nên lập danh mục chung ghi rõ vật nào ai giữ, kèm câu chuyện và bản chụp cho mọi nhánh. Như vậy kỷ vật không thất lạc dần qua các đời, và gia đình vẫn có bức tranh trọn vẹn về người đã khuất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138