KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến chống thực dân Pháp

Nam Bộ kháng chiến ngày 23/9/1945: hoàn cảnh và những trận chiến đấu đầu tiên

Ngày 23/9/1945 Nam Bộ cầm súng chống quân Pháp trở lại Sài Gòn, chưa đầy một tháng sau ngày độc lập. Hoàn cảnh, những trận đầu tiên, đoàn quân Nam tiến và ý nghĩa.

Low angle view of an old riverside wharf in Saigon at dusk, wooden boats moored along the water, warm orange haze over colonial rooftops, quiet and solemn mood

Ngày 23/9/1945 là ngày nhân dân Nam Bộ bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, sau khi quân Pháp, được quân Anh vào giải giáp quân Nhật hậu thuẫn, nổ súng đánh chiếm trụ sở chính quyền cách mạng ở Sài Gòn đêm 22 rạng sáng 23/9. Ngay sáng hôm đó, lãnh đạo Nam Bộ họp và quyết định kháng chiến. Từ Sài Gòn – Chợ Lớn, cuộc chiến lan ra các tỉnh Nam Bộ và Nam Trung Bộ.

Nam Bộ đánh gần như một mình hơn một năm trước khi cả nước bước vào kháng chiến toàn quốc. Đó là lý do ngày 23/9 được kỷ niệm riêng và Nam Bộ được gọi là "Thành đồng Tổ quốc". Bài này kể lại hoàn cảnh, những ngày đầu ở Sài Gòn, sự lan rộng ra các tỉnh, đoàn quân Nam tiến và cách hiểu đúng về ý nghĩa của mốc này.

Hoàn cảnh: chưa đầy một tháng sau ngày độc lập

Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh tháng 8/1945, theo thoả thuận giữa các nước Đồng minh, việc giải giáp quân Nhật ở Đông Dương được chia đôi theo vĩ tuyến 16: phía bắc do quân Trung Hoa Dân quốc đảm nhận, phía nam do quân Anh. Ở Sài Gòn, chính quyền cách mạng vừa giành được sau cuộc khởi nghĩa ngày 25/8/1945 phải đón một lực lượng nước ngoài đến với danh nghĩa giải giáp, nhưng đi theo là quân Pháp muốn khôi phục lại thuộc địa.

Trong những ngày giữa tháng 9, quân Anh để cho số lính Pháp từng bị Nhật giam được thả ra và trang bị lại, đồng thời gây sức ép buộc chính quyền cách mạng nhượng bộ nhiều chỗ trong thành phố. Không khí Sài Gòn căng thẳng từng ngày. Đêm 22 rạng sáng 23/9/1945, quân Pháp nổ súng đánh chiếm trụ sở Uỷ ban nhân dân Nam Bộ, bưu điện, các công sở và nhiều vị trí quan trọng.

Điều cần hiểu là cuộc xung đột này không bắt đầu từ một vụ va chạm ngẫu nhiên: nó là bước đầu tiên của kế hoạch đưa quân trở lại Đông Dương mà phía Pháp đã chuẩn bị từ trước. Lực lượng cách mạng ở Nam Bộ khi đó còn rất mỏng, vũ khí chủ yếu là súng cũ, giáo mác, và chưa có kinh nghiệm chiến đấu chính quy.

Những ngày đầu ở Sài Gòn – Chợ Lớn

Sáng 23/9/1945, lãnh đạo Nam Bộ họp tại một ngôi nhà ở Chợ Lớn và quyết định phát động kháng chiến. Lệnh được truyền đi nhanh chóng. Ngay trong những ngày đầu, lực lượng vũ trang và nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn chặn đánh quân Pháp ở nhiều cửa ngõ, dựng chướng ngại vật trên đường phố, phá cầu, cắt đường điện nước, tấn công các kho và bến cảng. Các trận đánh ở cầu Thị Nghè, Phú Lâm, khu vực sân bay và cầu Bông được nhắc nhiều trong tài liệu lịch sử địa phương.

Cách đánh của những ngày đầu mang dấu ấn rõ của một cuộc chiến do toàn dân tiến hành: công nhân, thanh niên, các đoàn thể, lực lượng tự vệ, cả những người ở các nhóm vũ trang không cùng nguồn gốc cùng tham gia. Nhiều người dân rời thành phố ra ngoại ô theo chủ trương không hợp tác, không làm việc cho quân Pháp, để thành phố bị cô lập về kinh tế.

Lực lượng hai bên chênh lệch lớn. Quân Pháp có vũ khí hiện đại và được tăng viện liên tục bằng đường biển; tháng 10/1945, tướng Lơ-cléc (Leclerc) đến Sài Gòn chỉ huy, quân Pháp phá được vòng vây và bắt đầu đánh rộng ra. Lực lượng kháng chiến chuyển dần từ cách đánh bao vây thành phố sang xây dựng căn cứ ở nông thôn, rừng và vùng sông nước.

Cuộc chiến lan ra các tỉnh Nam Bộ và Nam Trung Bộ

Từ cuối năm 1945 tới đầu năm 1946, quân Pháp lần lượt đánh chiếm các thị xã và trục đường chính ở Nam Bộ, rồi đánh lên Tây Nguyên và ra Nam Trung Bộ. Ở các tỉnh miền Tây và miền Đông Nam Bộ, lực lượng vũ trang địa phương chặn đánh trên các trục lộ, rồi lui về các vùng căn cứ như Đồng Tháp Mười, rừng U Minh, chiến khu Đ, vùng rừng miền Đông. Những vùng này về sau trở thành chỗ đứng chân suốt cả cuộc kháng chiến.

Mặt trận Nha Trang – Khánh Hoà là một điểm sáng của giai đoạn này: lực lượng địa phương cùng bộ đội Nam tiến giữ mặt trận trong nhiều tháng, kéo dài thời gian quân Pháp tiến ra miền Trung. Ở Nam Tây Nguyên và các tỉnh ven biển miền Trung, các trận chặn đánh trên đường số 1 và các đường lên cao nguyên cũng diễn ra liên tục.

Bức tranh chung là một mặt trận dài, lực lượng mỏng, nhưng không lúc nào tắt. Quân Pháp chiếm được các đô thị và đường lớn, nhưng không kiểm soát được nông thôn, và từ đó bắt đầu thế giằng co kéo dài suốt chín năm ở Nam Bộ.

Đoàn quân Nam tiến: miền Bắc và miền Trung hướng về Nam Bộ

Ngay từ những ngày cuối tháng 9/1945, nhiều chi đội vũ trang từ miền Bắc và miền Trung được tổ chức lên đường vào Nam chiến đấu. Phong trào này được gọi là phong trào Nam tiến. Thanh niên các tỉnh tình nguyện ghi tên, nhiều người chưa từng cầm súng. Các đoàn đi bằng tàu hoả, ô tô, đi bộ dọc đường số 1, có đoàn vào tới Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, có đoàn vào tận miền Đông Nam Bộ.

Ở hậu phương, nhân dân cả nước quyên góp tiền, gạo, quần áo gửi vào Nam; các cuộc mít tinh ủng hộ Nam Bộ diễn ra ở nhiều thành phố. Ngày 26/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho đồng bào Nam Bộ, khẳng định cả nước đứng sau Nam Bộ. Lá thư và phong trào Nam tiến cho thấy cuộc chiến ở Nam Bộ ngay từ đầu đã được nhìn nhận là cuộc chiến của cả dân tộc chứ không riêng một vùng.

Giá trị quân sự trực tiếp của các đoàn Nam tiến có giới hạn, vì lực lượng nhỏ và trang bị yếu. Nhưng về tinh thần và tổ chức, chúng nối liền Nam Bộ với cả nước trong một năm mà miền Bắc vẫn đang ở thế hoà hoãn với Pháp.

Từ những nhóm vũ trang rời rạc tới các chi đội và chiến khu

Trong những tuần đầu, lực lượng cầm súng ở Nam Bộ rất đa dạng: tự vệ chiến đấu ở các xí nghiệp, thanh niên tiền phong, các đơn vị giải phóng quân mới lập, cả những nhóm vũ trang có nguồn gốc khác nhau. Mỗi nhóm đánh theo cách của mình, thiếu chỉ huy thống nhất, vũ khí không đồng bộ. Đây là điểm yếu lớn khi đối đầu với một đội quân chính quy được tăng viện liên tục.

Từ cuối năm 1945 sang năm 1946, Nam Bộ được chia thành các khu quân sự để chỉ huy thống nhất: Khu 7 ở miền Đông, Khu 8 ở vùng giữa, Khu 9 ở miền Tây. Ông Nguyễn Bình, cán bộ quân sự từ miền Bắc vào, được giao chỉ huy và đứng ra quy tụ các nhóm vũ trang ở miền Đông vào một hệ thống chung. Các đơn vị được tổ chức lại thành chi đội, có chính trị viên, có hậu cần, có vùng đứng chân rõ ràng.

Việc tổ chức lại ấy không diễn ra một sớm một chiều, và lịch sử địa phương ghi nhận cả những va vấp trong quá trình thống nhất. Nhưng đến khi cả nước bước vào kháng chiến toàn quốc cuối năm 1946, Nam Bộ đã có một bộ khung lực lượng vũ trang tương đối chặt chẽ, có chiến khu, có căn cứ và có kinh nghiệm hơn một năm đánh giặc.

Vì sao Nam Bộ phải đánh trước cả nước hơn một năm

Vị trí trong kế hoạch của Pháp. Nam Kỳ là thuộc địa lâu đời nhất, có kinh tế đồn điền, cao su, lúa gạo và cảng Sài Gòn. Đối với phía Pháp, chiếm lại Nam Bộ là bước đầu tiên và quan trọng nhất trước khi tính tới miền Bắc.

Sự có mặt của quân Anh. Quân Anh vào giải giáp quân Nhật ở phía nam vĩ tuyến 16 đã tạo điều kiện cho quân Pháp quay lại sớm. Ở phía bắc, sự hiện diện của quân Trung Hoa Dân quốc khiến Pháp phải đàm phán trước khi đưa quân vào.

Lựa chọn chiến lược của chính phủ. Trong hoàn cảnh nhiều kẻ thù cùng lúc, chính phủ chọn cách hoà hoãn ở miền Bắc để tranh thủ thời gian, đồng thời ủng hộ Nam Bộ kháng chiến bằng người, bằng của. Đây là sự phân công có tính toán chứ không phải bỏ mặc một vùng.

Cái giá của việc đánh trước. Nam Bộ phải chịu nhiều mất mát trong những tháng đầu khi lực lượng còn non. Nhưng cũng chính nhờ đánh sớm, Nam Bộ tích luỹ kinh nghiệm chiến tranh du kích và xây dựng căn cứ, làm nền cho cả giai đoạn sau.

Ý nghĩa và cách kỷ niệm ngày Nam Bộ kháng chiến hôm nay

Ngày 23/9 được kỷ niệm hằng năm như một ngày truyền thống của các tỉnh, thành Nam Bộ. Ý nghĩa thường được nhấn mạnh gồm ba điểm: đó là phát súng mở đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp; đó là bằng chứng cho ý chí giữ độc lập vừa giành được, dù lực lượng chênh lệch; và đó là sự gắn bó giữa Nam Bộ với cả nước qua phong trào Nam tiến.

Nếu muốn tìm hiểu tại chỗ, bạn có thể bắt đầu từ các bảo tàng ở Thành phố Hồ Chí Minh có phần trưng bày về giai đoạn 1945–1954, các di tích ở vùng căn cứ cũ như Đồng Tháp Mười hay rừng U Minh, nay thuộc các tỉnh Tây Ninh, Đồng Tháp, Cà Mau và An Giang sau sáp nhập. Trước khi đi, nên liên hệ ban quản lý di tích hoặc bảo tàng để biết giờ mở cửa và các khu đang trưng bày, vì những thông tin này thay đổi theo từng thời điểm.

Khi kể cho người trẻ về ngày này, một cách dễ hiểu là đặt nó cạnh ngày 2/9: chưa đầy một tháng sau buổi đọc Tuyên ngôn Độc lập, đã có những người phải cầm súng giữ lấy điều vừa được tuyên bố.

Câu hỏi thường gặp

Ngày 23/9/1945 là ngày gì?

Đó là ngày Nam Bộ kháng chiến, khi nhân dân Sài Gòn và Nam Bộ bước vào cuộc chiến chống quân Pháp sau khi quân Pháp nổ súng đánh chiếm trụ sở chính quyền cách mạng ở Sài Gòn đêm 22 rạng sáng 23/9/1945. Đây được xem là mốc mở đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Vì sao quân Anh có mặt ở Sài Gòn năm 1945?

Theo thoả thuận của các nước Đồng minh, quân Anh vào phía nam vĩ tuyến 16 để giải giáp quân Nhật. Trên thực tế, sự có mặt của họ đã tạo điều kiện cho quân Pháp được trang bị lại và quay trở lại Nam Bộ sớm hơn miền Bắc.

Nam Bộ được gọi là Thành đồng Tổ quốc từ khi nào?

Danh hiệu này gắn với cuộc kháng chiến của Nam Bộ từ những năm đầu sau 1945, khi Nam Bộ đứng ở tuyến đầu trong hơn một năm trước kháng chiến toàn quốc. Cách gọi này được dùng rộng rãi trong các văn kiện và báo chí từ thời kháng chiến tới nay.

Phong trào Nam tiến là gì?

Đó là phong trào các chi đội vũ trang và thanh niên tình nguyện từ miền Bắc và miền Trung lên đường vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ chiến đấu từ cuối năm 1945. Đi kèm là phong trào quyên góp tiền, gạo, quần áo của nhân dân cả nước ủng hộ Nam Bộ.

Nên đi đâu để tìm hiểu về Nam Bộ kháng chiến?

Bạn có thể đến các bảo tàng lịch sử ở Thành phố Hồ Chí Minh, các khu di tích căn cứ cũ ở Đồng Tháp Mười, rừng U Minh hoặc chiến khu Đ. Hãy hỏi trước ban quản lý về giờ mở cửa và các khu đang trưng bày, vì thông tin này thay đổi theo thời điểm.

Nam Bộ kháng chiến và kháng chiến toàn quốc khác nhau thế nào?

Nam Bộ kháng chiến bắt đầu ngày 23/9/1945, chủ yếu ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ. Kháng chiến toàn quốc bắt đầu đêm 19/12/1946 khi cả nước bước vào cuộc chiến. Giữa hai mốc là hơn một năm miền Bắc hoà hoãn với Pháp để tranh thủ thời gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138