Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến là văn bản Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tại làng Vạn Phúc, Hà Đông (nay thuộc Hà Nội) ngày 19/12/1946, sau khi Ban Thường vụ Trung ương họp mở rộng quyết định phát động kháng chiến trên cả nước. Đêm đó Hà Nội nổ súng; sáng hôm sau lời kêu gọi được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Văn bản rất ngắn nhưng chứa đủ bốn ý: vì sao phải đánh, ai đánh, đánh bằng gì và niềm tin vào kết cục.
Hiểu lời kêu gọi cần đặt nó vào hơn một năm hoà hoãn trước đó, khi chính phủ đã ký Hiệp định Sơ bộ và Tạm ước để tránh chiến tranh. Bài này đi qua hoàn cảnh ra đời, nội dung chính, những câu được nhắc nhiều nhất và cách văn bản được đón nhận ở đô thị lẫn nông thôn.
Hoàn cảnh: hơn một năm nhân nhượng đã tới giới hạn
Sau Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 và Tạm ước 14/9/1946, quân Pháp có mặt ở miền Bắc theo những điều khoản giới hạn. Nhưng trong những tháng cuối năm, các vụ khiêu khích tăng dần: quân Pháp gây hấn và đánh chiếm Hải Phòng tháng 11/1946, gây xung đột ở Lạng Sơn, đưa thêm quân ra Đà Nẵng, rồi gây ra các vụ thảm sát và chiếm đóng ở một số phố của Hà Nội giữa tháng 12.
Ngày 18/12/1946, phía Pháp gửi tối hậu thư đòi giải tán lực lượng tự vệ, đòi nắm quyền kiểm soát an ninh trật tự ở Hà Nội, và tuyên bố sẽ hành động nếu yêu cầu không được chấp nhận. Chấp nhận nghĩa là tự tay tháo bỏ khả năng tự vệ của chính quyền và mở đường cho Pháp chiếm lại cả miền Bắc mà không cần nổ súng.
Trong hai ngày 18 và 19/12/1946, Ban Thường vụ Trung ương họp mở rộng tại làng Vạn Phúc và quyết định phát động toàn quốc kháng chiến. Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời kêu gọi ngay trong những giờ đó. Khoảng 20 giờ tối 19/12, điện ở Hà Nội tắt theo tín hiệu đã định, các trận địa pháo và lực lượng tự vệ đồng loạt nổ súng.
Bốn ý chính của lời kêu gọi
Vì sao phải kháng chiến. Văn bản mở đầu bằng việc nhắc lại thiện chí hoà bình và sự nhân nhượng đã có, rồi chỉ ra rằng càng nhân nhượng thì phía Pháp càng lấn tới vì họ quyết tâm chiếm lại đất nước. Kháng chiến được đặt ra như lựa chọn cuối cùng sau khi mọi đường khác đã thử.
Ai kháng chiến. Lời kêu gọi gửi tới mọi người Việt Nam, không phân biệt già trẻ, nam nữ, tôn giáo, đảng phái, dân tộc. Đây là tinh thần kháng chiến toàn dân mà về sau được hệ thống hoá trong đường lối.
Đánh bằng gì. Văn bản nói rõ ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc. Câu này thừa nhận thẳng thắn sự chênh lệch vũ khí và đồng thời biến mọi người dân thành một phần của lực lượng.
Niềm tin vào thắng lợi. Lời kêu gọi kết thúc bằng lời khẳng định thắng lợi nhất định thuộc về dân tộc, kêu gọi binh sĩ, tự vệ, dân quân đứng lên. Niềm tin ấy dựa trên chính nghĩa và sức mạnh của số đông, không dựa trên so sánh lực lượng quân sự lúc đó.
Những câu được nhắc nhiều nhất và vì sao chúng sống lâu
Câu được trích nhiều nhất có lẽ là: "Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ." Sức nặng của câu nằm ở chữ "Không!" đứng một mình, ngay sau đoạn kể về sự nhân nhượng. Người đọc đi qua một năm nhẫn nại rồi bị dừng lại bằng một chữ duy nhất.
Câu thứ hai là lời kêu gọi mọi người, "bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ", hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên. Câu thứ ba là phần nói về vũ khí: súng, gươm, cuốc, thuổng, gậy gộc. Ba câu này đủ cho người nghe qua đài, đọc qua loa phóng thanh ở làng, hay nghe người khác kể lại hiểu ngay cần làm gì.
Văn bản sống lâu vì nó ngắn, dùng từ ngữ của người dân, không có thuật ngữ, và mỗi câu là một mệnh lệnh hoặc một lời giải thích có thể nhắc lại. Trong điều kiện thông tin thời đó, phần lớn người dân tiếp nhận nó qua người đọc to hoặc qua truyền miệng, nên sự ngắn gọn không phải là phong cách mà là điều kiện để văn bản đến được với nhiều người nhất.
Một đêm, nhiều mặt trận: các đô thị cùng nổ súng
Lời kêu gọi thường được kể gắn với Hà Nội, nhưng đêm 19/12/1946 và những ngày tiếp theo, nhiều đô thị khác có quân Pháp đóng cũng đồng loạt nổ súng. Nam Định, Huế và các thị xã ở Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ đều có các trận đánh vây hãm, đánh vào nơi đóng quân của Pháp, phá cầu, phá đường để ngăn quân tiếp viện. Ở một số nơi, cuộc vây hãm kéo dài nhiều tuần, giam chân những đơn vị Pháp lẽ ra có thể được điều tới chi viện cho Hà Nội.
Sự đồng loạt ấy không tự nhiên mà có. Từ trước đó, các địa phương đã được chuẩn bị phương án chiến đấu, lực lượng tự vệ được tổ chức theo khu phố, kho tàng được chuyển dần ra ngoài. Lời kêu gọi đóng vai trò như mệnh lệnh chung, xác nhận rằng thời kỳ hoà hoãn đã chấm dứt và mọi nơi bước vào kháng chiến cùng một lúc.
Cùng với việc nổ súng là cuộc tiêu thổ kháng chiến: phá những con đường, cây cầu, công trình mà đối phương có thể dùng, để quân Pháp có chiếm được đô thị cũng khó tiến xa ra nông thôn. Nhiều gia đình tự tay phá nhà mình hoặc bỏ lại tài sản để theo kháng chiến. Đây là một phần mất mát ít được kể nhưng rất thật của những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
Lời kêu gọi trong hệ thống văn kiện về đường lối kháng chiến
Lời kêu gọi không đứng một mình. Trước đó vài ngày, chỉ thị "Toàn dân kháng chiến" của Trung ương đã nêu những nét lớn của cuộc kháng chiến sắp tới. Năm 1947, tác phẩm "Kháng chiến nhất định thắng lợi" của Tổng Bí thư Trường Chinh trình bày có hệ thống đường lối mà sau này được tóm thành bốn chữ: toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh.
Đặt cạnh nhau, có thể thấy lời kêu gọi là phần dành cho số đông, nói bằng ngôn ngữ của lòng yêu nước; các văn kiện kia là phần lý giải và tổ chức, dành cho người làm công tác lãnh đạo, chỉ huy. "Toàn dân" trong đường lối chính là tinh thần "bất kỳ đàn ông, đàn bà" của lời kêu gọi; "trường kỳ" là sự thừa nhận rằng với vũ khí chênh lệch, không thể thắng nhanh.
Khi đọc tài liệu về giai đoạn này, bạn nên phân biệt rõ ba loại văn bản: lời kêu gọi, chỉ thị và tác phẩm lý luận. Nhầm lẫn giữa chúng là nguyên nhân của nhiều đoạn trích sai nguồn thấy trên mạng.
Lời kêu gọi đến với người dân như thế nào
Sáng 20/12/1946, lời kêu gọi được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Ở các thành phố đang chiến đấu, nhiều người nghe qua loa của tự vệ, qua truyền đơn, hoặc nghe người khác kể lại giữa lúc giao tranh. Ở nông thôn, văn bản được đọc to tại đình làng, ở các cuộc họp, được chép tay chuyền nhau.
Tác động trước mắt là sự thống nhất về hành động: các đô thị đã chuẩn bị chiến đấu từ trước đều nổ súng, các cơ quan bắt đầu di chuyển theo kế hoạch, người dân thực hiện tiêu thổ kháng chiến, phá đường, rời thành phố. Tác động lâu dài hơn là một khẩu hiệu chung cho cả chín năm: mỗi lần người ta nhắc "thà hy sinh tất cả", ai cũng hiểu đó là trích từ đâu.
Cần tránh phóng đại theo hướng cho rằng cả nước đứng lên chỉ nhờ một văn bản. Sự chuẩn bị tổ chức, lực lượng tự vệ, sự phân công từ trước mới là phần làm nên hành động. Lời kêu gọi là ngọn lửa châm vào một đống củi đã được xếp sẵn.
Di tích nơi viết lời kêu gọi và ngày kỷ niệm hôm nay
Ngôi nhà ở làng Vạn Phúc nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời kêu gọi nay là di tích lịch sử, thuộc quận Hà Đông của Hà Nội. Làng Vạn Phúc cũng nổi tiếng với nghề dệt lụa, nên nhiều người kết hợp thăm di tích với đi dạo trong làng. Khi đến, bạn nên hỏi ban quản lý di tích về giờ đón khách và cách tham quan trong khu nhà, giữ trang nghiêm ở khu trưng bày.
Ngày 19/12 được kỷ niệm hằng năm là Ngày toàn quốc kháng chiến. Ở Hà Nội, các hoạt động kỷ niệm thường gắn với những địa điểm từng là chiến trường trong những ngày đầu, như khu phố cổ hay chợ Đồng Xuân. Đó cũng là dịp nhiều gia đình kể cho con cháu nghe về những người đã ở lại thành phố trong mùa đông năm ấy.
Nếu muốn đọc nguyên văn lời kêu gọi, hãy tìm trong các tuyển tập văn kiện và toàn tập tác phẩm Hồ Chí Minh do nhà xuất bản chính thống phát hành, thay vì các bản chép lại trên mạng, vì một số bản đã bị sửa hoặc lược bớt câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến được viết ở đâu?
Văn bản được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tại làng Vạn Phúc, Hà Đông, nay thuộc Hà Nội, ngày 19/12/1946. Ngôi nhà nơi viết lời kêu gọi nay là di tích lịch sử, mở cửa đón khách tham quan theo lịch của ban quản lý di tích.
Lời kêu gọi được phát đi khi nào?
Lời kêu gọi được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam vào sáng 20/12/1946, sau khi Hà Nội đã nổ súng từ tối 19/12. Từ đó văn bản được truyền đi khắp nơi qua loa phóng thanh, truyền đơn, chép tay và đọc to ở các cuộc họp làng.
Câu nổi tiếng nhất trong lời kêu gọi là câu nào?
Câu được trích nhiều nhất là câu khẳng định thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ. Ngoài ra, phần nói ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm cũng được nhắc rất nhiều vì nó cho thấy tinh thần kháng chiến toàn dân.
Vì sao ngày 19/12 được chọn là Ngày toàn quốc kháng chiến?
Đó là ngày lời kêu gọi ra đời và cũng là đêm Hà Nội cùng nhiều đô thị khác đồng loạt nổ súng. Ngày này đánh dấu việc cả nước, chứ không riêng Nam Bộ, chính thức bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Tối hậu thư của Pháp ngày 18/12/1946 đòi những gì?
Theo các tài liệu lịch sử, tối hậu thư đòi giải tán lực lượng tự vệ, đòi phía Pháp được nắm quyền kiểm soát an ninh trật tự ở Hà Nội. Chấp nhận những yêu cầu ấy đồng nghĩa với việc chính quyền mất khả năng tự vệ ngay tại thủ đô.
Đường lối toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh có từ đâu?
Tinh thần của đường lối có trong lời kêu gọi và chỉ thị Toàn dân kháng chiến cuối năm 1946, sau đó được trình bày có hệ thống trong tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi xuất bản năm 1947. Đây là cách các tài liệu chính thống thường trình bày nguồn gốc của đường lối.