KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến chống thực dân Pháp

Kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ: du kích trên đồng bằng và căn cứ rừng U Minh

Chín năm ở Nam Bộ là chiến tranh du kích trên đồng bằng sông nước: đánh giao thông, phá tháp canh, giữ căn cứ Đồng Tháp Mười, chiến khu Đ, rừng U Minh.

Dense melaleuca forest flooded with brown water in the Mekong Delta, a narrow wooden sampan gliding between trunks, two figures in conical hats seen from behind, soft green light

Ở Nam Bộ, cuộc kháng chiến chống Pháp từ 1945 tới 1954 chủ yếu là chiến tranh du kích trên đồng bằng sông nước, dựa vào các căn cứ như Đồng Tháp Mười, chiến khu Đ, chiến khu Dương Minh Châu và rừng U Minh. Lực lượng vũ trang được tổ chức theo ba khu: Khu 7 ở miền Đông, Khu 8 ở vùng giữa, Khu 9 ở miền Tây. Cách đánh tiêu biểu là đánh giao thông, phục kích trên đường bộ và đường sông, phá đồn bốt, tháp canh, giữ vững vùng căn cứ trong rừng tràm, đầm lầy.

Nam Bộ là chiến trường xa đầu não, ít khi có các chiến dịch lớn như ở Bắc Bộ, nhưng lại kéo dài nhất: đánh từ ngày 23/9/1945 cho tới khi ngừng bắn năm 1954. Bài dưới giải thích vì sao Nam Bộ đánh theo lối du kích, các căn cứ chính nằm ở đâu, những cách đánh đặc trưng của vùng sông nước và những dấu tích còn lại hôm nay.

Các căn cứ kháng chiến chính ở Nam Bộ

Bảng dưới gom lại những vùng căn cứ thường được nhắc trong lịch sử kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ. Phần "nay thuộc" ghi theo 34 tỉnh, thành sau sáp nhập năm 2025; ranh giới cụ thể từng di tích nên tra lại với chính quyền xã sở tại.

Căn cứKhuĐịa hìnhNay thuộc
Chiến khu ĐKhu 7Rừng già, đồi thấp miền ĐôngĐồng Nai
Chiến khu Dương Minh ChâuKhu 7Rừng, đồi, ven sông Sài GònTây Ninh
Đồng Tháp MườiKhu 8Đồng trũng ngập nước, lau sậy, tràmTây Ninh và Đồng Tháp
Rừng U MinhKhu 9Rừng tràm trên đất than bùn, kênh rạch chằng chịtCà Mau và An Giang

Điểm chung của các căn cứ này là nằm ở những nơi xe cơ giới khó vào, quân đông khó triển khai, máy bay khó nhìn thấy mục tiêu dưới tán rừng. Điểm khác nhau là địa hình: miền Đông có rừng và đồi, miền Tây gần như chỉ có nước và rừng tràm, nên cách đánh và cách sống ở mỗi căn cứ cũng khác.

Vì sao Nam Bộ đánh bằng du kích là chính

Nam Bộ là vùng quân Pháp kiểm soát sớm nhất và chặt nhất. Họ nắm các đô thị, trục lộ chính, sông lớn và có lực lượng cơ động bằng xe bọc thép, tàu chiến, ca nô. Trong khi đó, lực lượng kháng chiến ở Nam Bộ ở xa đầu não, khó nhận được tiếp tế vũ khí từ bên ngoài, chủ yếu phải tự trang bị bằng vũ khí lấy được của đối phương hoặc do các xưởng quân giới địa phương làm ra.

Trong điều kiện ấy, đối đầu trực diện với các lực lượng cơ động lớn là không có lợi. Cách đánh hợp lý là phân tán thành nhiều đơn vị nhỏ, bám dân, bám đất, đánh vào chỗ đối phương phân tán: một đoàn xe trên con lộ dài, một chiếc tàu trên con kênh hẹp, một đồn bốt lẻ ở xa. Những trận đánh ấy không làm thay đổi cục diện ngay, nhưng cộng dồn lại, chúng buộc đối phương phải rải quân giữ hàng nghìn điểm, không còn đủ lực lượng cơ động.

Chiến tranh du kích ở Nam Bộ cũng là cách giữ Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chung: dù quân Pháp chiếm được thành phố và đường lớn, vùng nông thôn rộng lớn vẫn có chính quyền kháng chiến, có thu thuế, có trường học, có lực lượng vũ trang. Đó là điều mà các báo cáo quân sự của phía Pháp thời đó thừa nhận là khó giải quyết.

Cách đánh trên đồng bằng sông nước

Đánh giao thông đường bộ. Các đơn vị phục kích trên những con lộ chạy qua vườn cây, rừng cao su, nơi có chỗ ẩn nấp. Trận La Ngà ngày 1/3/1948 trên đường số 20 ở miền Đông, khi một đoàn xe của quân Pháp bị phục kích, thường được nhắc như trận đánh giao thông tiêu biểu của Nam Bộ thời kỳ này.

Phục kích trên sông, kênh. Ở miền Tây, đường thuỷ là đường giao thông chính của cả hai bên. Bộ đội và du kích đặt vật cản, phục kích ở những khúc kênh hẹp, đánh tàu và ca nô ở cự ly gần. Xuồng ba lá nhỏ, nhẹ, luồn được vào những con rạch mà tàu lớn không vào được, trở thành phương tiện của cả lính lẫn dân.

Làng chiến đấu và vùng du kích. Nhiều xóm ấp được đào hầm bí mật, bố trí chông, mìn tự tạo ở các lối vào, có tổ du kích canh gác. Khi quân Pháp càn, dân rút vào hầm hoặc rời đi theo đường kênh, để lại xóm trống.

Đánh vào lòng đô thị. Lực lượng hoạt động bí mật ở Sài Gòn – Chợ Lớn và các thị xã đánh vào kho tàng, cơ quan của đối phương, rải truyền đơn, tổ chức các cuộc đấu tranh của công nhân, học sinh. Mặt trận này ít ồn ào nhưng giữ cho đối phương không bao giờ yên tâm ngay cả trong thành phố.

Tháp canh Đờ Lát và cách phá

Khoảng năm 1951, quân Pháp ở Nam Bộ cho xây hàng loạt tháp canh bằng bê tông dọc các trục giao thông, thường được gọi theo tên tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi. Mỗi tháp có một tổ lính nhỏ, đặt cách nhau đủ gần để có thể bắn yểm trợ và báo tin cho nhau, tạo thành những dải kiểm soát chạy dọc đường bộ và đường thuỷ. Mục đích là giữ giao thông thông suốt và chia cắt các vùng căn cứ.

Tháp canh bê tông chịu được súng bộ binh nên ban đầu gây khó cho lực lượng kháng chiến. Lời giải đến từ các xưởng quân giới: súng không giật SKZ và các loại vũ khí phá công sự do quân giới sản xuất được đưa vào sử dụng, cho phép bắn sập tháp từ khoảng cách an toàn. Phong trào phá tháp canh lan rộng, nhiều tháp bị phá hoặc buộc phải bỏ.

Câu chuyện tháp canh cho thấy một nét của chiến trường Nam Bộ: mỗi biện pháp mới của đối phương đều được nghiên cứu và tìm cách hoá giải bằng những gì có trong tay. Không có viện trợ vũ khí lớn, lời giải phải đến từ sự sáng tạo của người làm quân giới và người cầm súng.

Rừng U Minh: căn cứ giữa rừng tràm và nước

Rừng U Minh ở cực nam đất nước, gồm U Minh Thượng và U Minh Hạ, là vùng rừng tràm trên đất than bùn, kênh rạch chằng chịt, mùa mưa ngập nước gần như khắp nơi. Với quân đội có xe cơ giới và pháo binh, đây là địa hình rất khó tiến vào; với người dân địa phương quen sông nước, đây là nơi có thể sống, giấu người và giấu của.

Trong kháng chiến chống Pháp, U Minh là căn cứ của Khu 9 và có thời gian là nơi đóng của các cơ quan lãnh đạo kháng chiến Nam Bộ. Trong rừng có nơi ở và làm việc của cơ quan, có xưởng quân giới, nhà in, trạm xá, trường học. Mọi thứ đều phải thích nghi với nước: nhà sàn thấp, bếp đặt trên giàn, đi lại bằng xuồng, nước ngọt phải trữ cẩn thận vào mùa khô.

Rừng tràm cũng có những mối nguy riêng: cháy rừng mùa khô, muỗi và bệnh tật, thiếu lương thực khi bị bao vây lâu. Nhiều hồi ký của những người từng sống trong căn cứ kể về những tháng ăn cá, ăn rau rừng, ngủ trên xuồng. Sự gian khổ ấy là một phần không tách rời của lịch sử căn cứ.

Đồng Tháp Mười và chiến khu Đ: hai kiểu căn cứ khác nhau

Đồng Tháp Mười là vùng đồng trũng rộng giữa sông Tiền và sông Vàm Cỏ, mùa nước nổi biến thành một biển nước mênh mông lấp lau sậy và tràm. Đây là căn cứ của Khu 8, có thời gian là nơi đóng của các cơ quan kháng chiến Nam Bộ trước khi chuyển xuống U Minh. Cách sống và đánh ở đây gắn chặt với nhịp nước: mùa nước nổi xuồng đi khắp nơi, mùa khô đồng nứt, đi bộ được nhưng dễ lộ.

Chiến khu Đ ở miền Đông lại là rừng già và đồi thấp, có suối, có địa hình để làm công sự, đào hầm. Đây là căn cứ của Khu 7, gần Sài Gòn, nơi các đơn vị có thể từ rừng đánh ra các trục lộ, đồn điền cao su, rồi rút về. Khí hậu và địa hình ở đây gần với kiểu căn cứ rừng núi hơn là căn cứ sông nước của miền Tây.

Hai kiểu căn cứ này cho thấy chiến tranh du kích ở Nam Bộ không theo một khuôn mẫu: mỗi khu học cách dùng chính địa hình của mình, và những kinh nghiệm đó về sau được kế thừa trong kháng chiến chống Mỹ, khi cũng chính những vùng này lại trở thành căn cứ.

Thăm lại các căn cứ kháng chiến Nam Bộ hôm nay

Nhiều vùng căn cứ cũ nay có khu di tích, bảo tàng hoặc nhà truyền thống. Một vài gợi ý cho người muốn tìm hiểu tại chỗ:

  • Khu di tích căn cứ ở vùng rừng U Minh, nay thuộc Cà Mau và An Giang sau sáp nhập; đi lại nhiều đoạn bằng xuồng, ghe.
  • Các khu di tích ở vùng Đồng Tháp Mười, nay thuộc Tây Ninh và Đồng Tháp; mùa nước nổi là lúc dễ hình dung nhất cuộc sống căn cứ.
  • Khu di tích chiến khu Đ ở Đồng Nai, nơi còn dấu vết hầm, đường mòn trong rừng.
  • Các bảo tàng tỉnh và bảo tàng ở Thành phố Hồ Chí Minh có phần trưng bày về kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ.
  • Di tích trận La Ngà bên đường số 20 ở Đồng Nai.

Đường vào nhiều di tích là đường thuỷ hoặc đường đất qua rừng, phụ thuộc mùa mưa, mùa khô. Trước khi đi nên hỏi ban quản lý di tích về lối vào, phương tiện và giờ đón khách. Đi xuồng, ghe thì mặc áo phao; vào rừng tràm mùa khô thì tuyệt đối không dùng lửa.

Câu hỏi thường gặp

Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp chia thành những khu nào?

Nam Bộ được chia thành ba khu quân sự chính: Khu 7 ở miền Đông, Khu 8 ở vùng giữa quanh Đồng Tháp Mười và Khu 9 ở miền Tây. Cách chia này giúp chỉ huy thống nhất các lực lượng vũ trang trên một địa bàn rộng, xa đầu não kháng chiến.

Căn cứ U Minh ở đâu?

Rừng U Minh nằm ở cực nam đất nước, gồm U Minh Thượng và U Minh Hạ, nay thuộc tỉnh Cà Mau và tỉnh An Giang sau sáp nhập. Trong kháng chiến chống Pháp đây là căn cứ của Khu 9 và có thời gian là nơi đóng của các cơ quan lãnh đạo kháng chiến Nam Bộ.

Tháp canh Đờ Lát là gì?

Đó là các tháp canh bê tông quân Pháp xây dọc các trục giao thông ở Nam Bộ khoảng năm 1951 để giữ đường và chia cắt vùng căn cứ. Lực lượng kháng chiến dùng súng không giật SKZ và vũ khí phá công sự do quân giới sản xuất để bắn sập nhiều tháp.

Trận La Ngà diễn ra khi nào?

Trận La Ngà diễn ra ngày 1/3/1948 trên đường số 20 ở miền Đông Nam Bộ, nay thuộc Đồng Nai. Bộ đội phục kích một đoàn xe của quân Pháp, và trận này thường được nhắc như trận đánh giao thông tiêu biểu của Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp.

Vì sao Nam Bộ chủ yếu đánh du kích chứ không mở chiến dịch lớn?

Nam Bộ xa đầu não, khó nhận tiếp tế vũ khí, trong khi quân Pháp kiểm soát đô thị, đường lớn và có lực lượng cơ động mạnh. Chia nhỏ lực lượng, đánh vào chỗ đối phương phân tán là cách hợp lý để giữ vùng nông thôn và buộc đối phương rải quân giữ nhiều điểm.

Đi thăm căn cứ U Minh cần lưu ý gì?

Bạn nên hỏi trước ban quản lý di tích về lối vào, phương tiện và giờ đón khách, vì nhiều đoạn phải đi bằng xuồng, ghe. Mặc áo phao khi đi trên nước, mang thuốc chống muỗi, và tuyệt đối không dùng lửa trong rừng tràm vào mùa khô.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138