KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến chống thực dân Pháp

Kháng chiến chống Pháp 1945–1954: các giai đoạn chính và mốc thời gian cần nhớ

Chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp chia thành bốn chặng: từ Nam Bộ kháng chiến 1945, toàn quốc kháng chiến 1946, giành chủ động 1950 tới Điện Biên Phủ và Giơ-ne-vơ.

Wide high view of misty limestone mountains and a narrow jungle trail in northern Vietnam at dawn, a small line of figures in khaki carrying packs, soft green and grey tones

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kéo dài từ ngày 23/9/1945, khi Nam Bộ cầm súng chống quân Pháp trở lại Sài Gòn, tới tháng 7/1954, khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Các tài liệu lịch sử chính thống thường chia chín năm ấy thành bốn chặng: đối phó với cuộc xâm lược ở Nam Bộ (1945–1946), kháng chiến toàn quốc và giữ vững căn cứ (1946–1950), giành quyền chủ động trên chiến trường chính (1950–1953), và cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953–1954 kết thúc bằng Điện Biên Phủ.

Nắm được bốn chặng này thì từng trận đánh không còn là những cái tên rời rạc. Việt Bắc 1947 là trận giữ đầu não; Biên giới 1950 là lần đầu ta chủ động mở chiến dịch lớn; Hoà Bình và Tây Bắc là những bước dồn quân Pháp vào thế phải phân tán; Điện Biên Phủ là điểm kết. Bài dưới đây đi qua từng chặng, kèm bảng mốc thời gian và những chỗ người đọc hay nhầm.

Bốn chặng của cuộc kháng chiến nhìn trên một bảng

Bảng dưới gom lại các mốc lớn để bạn đặt mỗi sự kiện vào đúng chỗ của nó. Ranh giới giữa các chặng là cách chia quen dùng trong sách giáo khoa và giáo trình lịch sử quân sự, không phải những đường cắt tuyệt đối: nhiều diễn biến của chặng sau đã manh nha từ chặng trước.

ChặngThời gianNét chínhMốc tiêu biểu
Đối phó ở Nam Bộ, hoà hoãn ở miền Bắc9/1945 – 12/1946Nam Bộ và Nam Trung Bộ đánh trả; miền Bắc tranh thủ thời gian bằng đàm phánNam Bộ kháng chiến 23/9/1945; Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946; Tạm ước 14/9/1946
Kháng chiến toàn quốc, giữ vững căn cứ12/1946 – 1950Đánh ở đô thị để giam chân địch, rút lên căn cứ, đánh bại cuộc tiến công lên Việt BắcLời kêu gọi 19/12/1946; Hà Nội 60 ngày đêm; Việt Bắc thu đông 1947
Giành quyền chủ động1950 – 1953Bộ đội chủ lực mở các chiến dịch lớn, vùng tự do mở rộng, vùng sau lưng địch phát triểnBiên giới 1950; Hoà Bình 1951–1952; Tây Bắc 1952; Thượng Lào 1953
Tiến công chiến lược, kết thúc chiến tranh1953 – 7/1954Đánh vào kế hoạch Na-va, buộc Pháp phân tán, quyết chiến tại Điện Biên PhủĐông Xuân 1953–1954; Điện Biên Phủ 7/5/1954; Giơ-ne-vơ 7/1954

Điểm đáng chú ý là nhịp độ tăng dần: chặng đầu chủ yếu là các trận nhỏ, chặng hai có chiến dịch phòng ngự lớn đầu tiên, chặng ba có các chiến dịch tiến công cấp đại đoàn, chặng cuối có một trận quyết chiến chiến lược. Đó cũng là con đường lực lượng vũ trang lớn lên, từ những đội tự vệ, chi đội thành các đại đoàn chủ lực.

1945–1946: Nam Bộ đánh trả, miền Bắc tranh thủ từng tháng hoà hoãn

Chưa đầy một tháng sau ngày độc lập 2/9/1945, quân Pháp theo chân quân Anh vào giải giáp quân Nhật ở phía nam vĩ tuyến 16 đã nổ súng đánh chiếm Sài Gòn đêm 22 rạng sáng 23/9/1945. Nam Bộ cầm súng từ ngày ấy. Trong những tháng tiếp theo, quân Pháp lần lượt chiếm các thị xã, đường giao thông chính ở Nam Bộ rồi đánh ra Nam Trung Bộ; các đoàn quân Nam tiến từ miền Bắc và miền Trung lên đường vào chi viện.

Ở miền Bắc, tình thế khác hẳn: quân Trung Hoa Dân quốc vào giải giáp quân Nhật ở phía bắc vĩ tuyến 16, chính quyền non trẻ phải đối phó cùng lúc với nhiều thế lực, với nạn đói vừa qua và ngân khố gần như trống. Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 cho quân Pháp vào miền Bắc thay quân Trung Hoa Dân quốc với số lượng và thời hạn giới hạn, đổi lại Pháp công nhận Việt Nam là một quốc gia tự do. Tạm ước ngày 14/9/1946 kéo dài thêm thời gian hoà hoãn.

Các mốc này cho thấy đường lối của chặng đầu: hoà để tiến, tranh thủ từng tháng để củng cố chính quyền, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho một cuộc kháng chiến mà cả hai phía đều thấy khó tránh. Khi quân Pháp gây hấn ở Hải Phòng, Lạng Sơn rồi gửi tối hậu thư ở Hà Nội cuối năm 1946, khoảng thời gian ấy khép lại.

1946–1950: kháng chiến toàn quốc, giữ đầu não và giữ sức

Đêm 19/12/1946, Hà Nội nổ súng mở đầu kháng chiến toàn quốc, cùng lúc với các đô thị khác từ Nam Định, Huế tới các thị xã miền Bắc và miền Trung. Nhiệm vụ của các trận đánh ở đô thị không phải giữ thành phố lâu dài mà giam chân quân Pháp đủ lâu để cơ quan đầu não, kho tàng, máy móc và dân chúng rút về nông thôn và căn cứ. Hà Nội giữ được sáu mươi ngày đêm, tới giữa tháng 2/1947 trung đoàn Thủ đô mới rút ra ngoài.

Mùa thu đông 1947, Pháp mở cuộc tiến công lớn lên Việt Bắc bằng cả quân dù, quân bộ và quân thuỷ, mong bắt cơ quan đầu não và tiêu diệt bộ đội chủ lực để kết thúc chiến tranh nhanh. Cuộc tiến công thất bại. Từ đó tới năm 1950 là thời kỳ "cầm cự": quân Pháp đóng đồn, lập vành đai, mở các cuộc càn ở đồng bằng; phía ta đẩy mạnh chiến tranh du kích, đánh vào giao thông, xây dựng vùng tự do và rèn luyện bộ đội chủ lực. Đại đoàn 308, đại đoàn chủ lực đầu tiên, ra đời năm 1949 trong bối cảnh ấy.

Chặng này ít trận đánh lớn nhưng là nền móng. Không có những năm giữ sức và xây lực lượng, sẽ không có các chiến dịch cấp đại đoàn của những năm sau.

1950–1953: từ phòng ngự sang chủ động tiến công

Chiến dịch Biên giới thu đông 1950. Lần đầu tiên bộ đội chủ lực chủ động mở một chiến dịch tiến công quy mô lớn, mở màn bằng trận Đông Khê, tiêu diệt hai cánh quân Pháp trên đường số 4, khai thông biên giới phía bắc. Từ đây ta nắm quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Ba chiến dịch ở trung du và đồng bằng năm 1951. Chiến dịch Trung du, chiến dịch Đường 18 và chiến dịch Hà Nam Ninh đánh vào phòng tuyến mà Pháp dựng quanh đồng bằng Bắc Bộ. Kết quả không đều nhau, nhưng đó là những bài học đắt giá về đánh địch trong công sự kiên cố có pháo binh và không quân yểm trợ.

Chiến dịch Hoà Bình đông xuân 1951–1952. Pháp đánh chiếm thị xã Hoà Bình; ta mở chiến dịch đánh trên sông Đà và đường số 6, kết hợp với mặt trận sau lưng địch ở đồng bằng. Tháng 2/1952 quân Pháp phải rút khỏi Hoà Bình.

Chiến dịch Tây Bắc 1952 và Thượng Lào 1953. Giải phóng phần lớn vùng Tây Bắc, buộc Pháp co về tập đoàn cứ điểm Nà Sản; sau đó phối hợp với lực lượng Lào mở rộng vùng giải phóng ở Thượng Lào. Thế trận ở vùng rừng núi phía tây bắt đầu nghiêng hẳn.

Hậu phương lớn lên. Song song với mặt trận là việc xây dựng kinh tế kháng chiến, tăng gia sản xuất, mở trường học, bình dân học vụ, trạm y tế trong vùng tự do. Hậu phương là nơi cung cấp người, lương thực và dân công cho các chiến dịch ngày càng lớn.

Đông Xuân 1953–1954: kế hoạch Na-va và trận quyết chiến

Năm 1953, tướng Na-va (Henri Navarre) sang làm tổng chỉ huy quân Pháp ở Đông Dương với một kế hoạch tập trung lực lượng cơ động lớn ở đồng bằng Bắc Bộ, giành lại thế chủ động trong khoảng hai năm. Phía ta chọn hướng ngược lại: mở các cuộc tiến công vào những nơi Pháp tương đối yếu và quan trọng, buộc lực lượng cơ động phải phân tán. Các hướng Tây Bắc, Trung Lào, Hạ Lào, Thượng Lào và Tây Nguyên lần lượt được mở, kéo quân Pháp ra nhiều nơi cùng lúc.

Điện Biên Phủ, nơi Pháp xây tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương, trở thành điểm quyết chiến. Chiến dịch diễn ra từ 13/3 tới chiều 7/5/1954 và kết thúc bằng việc bắt sống bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm. Diễn biến chi tiết của chiến dịch này được trình bày trong một danh mục riêng của site; ở đây chỉ cần nhớ vị trí của nó: trận đánh lớn nhất và cuối cùng, mở đường cho bàn đàm phán ở Giơ-ne-vơ.

Ngay hôm sau, 8/5/1954, hội nghị Giơ-ne-vơ bắt đầu bàn về vấn đề Đông Dương. Hiệp định được ký trong đêm 20 rạng sáng 21/7/1954, chấm dứt chiến tranh, công nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của ba nước Đông Dương, đồng thời tạm thời chia Việt Nam thành hai miền tập kết quân.

Các mốc thời gian nên thuộc lòng

Danh sách dưới chỉ gồm các mốc được dùng nhiều nhất trong sách giáo khoa, bảo tàng và các ngày kỷ niệm. Mỗi mốc kèm một dòng giải thích để bạn nhớ theo ý nghĩa, không chỉ theo con số.

  • 23/9/1945 — Nam Bộ kháng chiến, mở đầu cuộc chiến chín năm.
  • 6/3/1946 — Hiệp định Sơ bộ, hoà hoãn để tranh thủ thời gian.
  • 19/12/1946 — Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến; đêm đó Hà Nội nổ súng.
  • 17/2/1947 — Trung đoàn Thủ đô rút khỏi Hà Nội, khép lại sáu mươi ngày đêm.
  • 7/10 – 19/12/1947 — Chiến dịch Việt Bắc thu đông, đánh bại cuộc tiến công lên căn cứ.
  • 16/9 – 14/10/1950 — Chiến dịch Biên giới, mở màn bằng trận Đông Khê.
  • 10/12/1951 – 25/2/1952 — Chiến dịch Hoà Bình.
  • 14/10 – 10/12/1952 — Chiến dịch Tây Bắc.
  • 13/3 – 7/5/1954 — Chiến dịch Điện Biên Phủ.
  • 21/7/1954 — Hội nghị Giơ-ne-vơ kết thúc, chiến tranh chấm dứt.
  • 10/10/1954 — Tiếp quản Thủ đô Hà Nội.

Một số mốc được các tài liệu ghi lệch nhau một vài ngày tuỳ cách tính ngày bắt đầu và ngày kết thúc chiến dịch. Khi cần dùng cho bài viết, bài giảng hay biển giới thiệu, bạn nên đối chiếu với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hoặc các bộ lịch sử quân sự chính thức.

Những chỗ người đọc hay nhầm

Nam Bộ kháng chiến và toàn quốc kháng chiến không cùng một ngày. Ngày 23/9/1945 là khi Nam Bộ cầm súng; ngày 19/12/1946 là khi cả nước bước vào kháng chiến. Giữa hai mốc có hơn một năm, và trong hơn một năm ấy Nam Bộ đánh gần như một mình.

Điện Biên Phủ không phải toàn bộ cuộc kháng chiến. Chiến thắng này là đỉnh điểm của chặng cuối, đứng trên nền của tám năm trước đó. Đặt nó ra khỏi bối cảnh dễ làm người đọc nghĩ chiến tranh thắng nhờ một trận.

Điện Biên Phủ năm 1954 khác "Điện Biên Phủ trên không" năm 1972. Cái tên sau là cách gọi chiến thắng mười hai ngày đêm bảo vệ bầu trời Hà Nội, Hải Phòng trong kháng chiến chống Mỹ. Hai sự kiện cách nhau gần hai mươi năm.

Hiệp định Giơ-ne-vơ không chia cắt vĩnh viễn. Văn bản quy định vĩ tuyến 17 là giới tuyến quân sự tạm thời và dự kiến tổng tuyển cử thống nhất. Việc tổng tuyển cử không diễn ra là chuyện của giai đoạn sau, thuộc về lịch sử kháng chiến chống Mỹ.

Câu hỏi thường gặp

Kháng chiến chống Pháp kéo dài bao nhiêu năm?

Tính từ Nam Bộ kháng chiến ngày 23/9/1945 tới khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký tháng 7/1954 là gần chín năm, vì vậy nhiều tài liệu gọi là "chín năm kháng chiến". Nếu tính từ ngày toàn quốc kháng chiến 19/12/1946 thì là khoảng bảy năm rưỡi.

Vì sao chọn ngày 19/12 làm ngày toàn quốc kháng chiến?

Đó là ngày Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến ra đời và đêm đó Hà Nội cùng nhiều đô thị nổ súng. Bối cảnh trực tiếp là tối hậu thư của quân Pháp đòi tước vũ khí lực lượng tự vệ và nắm quyền kiểm soát an ninh Hà Nội, sau một loạt vụ gây hấn ở Hải Phòng, Lạng Sơn và trong nội thành.

Chiến dịch nào đánh dấu ta giành quyền chủ động?

Chiến dịch Biên giới thu đông 1950 thường được coi là bước ngoặt. Đây là chiến dịch tiến công lớn đầu tiên do bộ đội chủ lực chủ động mở, khai thông biên giới phía bắc và từ đó quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ thuộc về phía ta.

Kế hoạch Na-va là gì?

Đó là kế hoạch quân sự do tướng Na-va đưa ra năm 1953, dự định trong khoảng hai năm tập trung lực lượng cơ động lớn, bình định các vùng chiếm đóng rồi giành lại thế chủ động. Cuộc tiến công Đông Xuân 1953–1954 và chiến thắng Điện Biên Phủ làm kế hoạch này phá sản.

Nên đọc tài liệu nào để tìm hiểu kỹ cuộc kháng chiến chống Pháp?

Bạn có thể bắt đầu từ sách giáo khoa lịch sử phổ thông, rồi đọc các bộ lịch sử quân sự do Viện Lịch sử quân sự biên soạn, hồi ký của các tướng lĩnh đã xuất bản chính thức và hiện vật tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Khi gặp con số hay chi tiết lạ trên mạng, hãy đối chiếu với các nguồn này trước khi dùng.

Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 có phải là nhượng bộ không?

Đó là một sự hoà hoãn có tính toán: chấp nhận cho quân Pháp vào miền Bắc với số lượng, thời hạn giới hạn để đưa quân Trung Hoa Dân quốc ra khỏi đất nước và tranh thủ thời gian xây dựng lực lượng. Các tài liệu lịch sử chính thống đánh giá đây là một quyết định khôn khéo trong hoàn cảnh nhiều kẻ thù cùng lúc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138