"Hà Nội 60 ngày đêm" là cuộc chiến đấu của quân và dân thủ đô từ tối 19/12/1946 tới đêm 17/2/1947, khi Trung đoàn Thủ đô rút ra khỏi thành phố qua bãi sông Hồng. Mục tiêu của trận đánh không phải giữ Hà Nội lâu dài, mà giam chân quân Pháp trong thành phố đủ lâu để cơ quan đầu não, kho tàng, máy móc và nhân dân rút về căn cứ an toàn. Mục tiêu đó đã đạt được.
Đây là trận đánh trong phố lớn nhất của cuộc kháng chiến chống Pháp, nơi tự vệ, công an, quyết tử quân và người dân dựng chiến luỹ bằng bàn ghế, đục tường thông nhà để đánh một đội quân có xe tăng và pháo binh. Bài dưới kể lại mục tiêu, các giai đoạn, cách đánh, cuộc rút quân và những dấu tích còn lại.
Mục tiêu: giam chân địch chứ không giữ thành phố
Trước ngày nổ súng, các nhà lãnh đạo kháng chiến đã thấy rõ lực lượng trong thành phố không đủ để giữ Hà Nội trước một đội quân có xe tăng, pháo binh và không quân. Vì vậy nhiệm vụ được giao cho các lực lượng ở Hà Nội là chiến đấu kéo dài, càng lâu càng tốt, buộc quân Pháp phải dồn sức vào thành phố, trong khi phía ngoài, các cơ quan trung ương, xưởng máy, kho lương thực, tài liệu và nhân dân lần lượt rời đi.
Cách đặt mục tiêu này giải thích nhiều điều về trận đánh. Nó giải thích vì sao các đơn vị chấp nhận chiến đấu trong những khu phố nhỏ hẹp thay vì giữ những công trình lớn. Nó giải thích vì sao cuộc rút lui giữa tháng 2/1947 được coi là một thắng lợi chứ không phải thất bại. Và nó giải thích vì sao trận đánh ở Hà Nội thường được nhắc cùng với các trận ở Nam Định, Huế và các đô thị khác: cả hệ thống đô thị cùng nhận nhiệm vụ giam chân địch trong những tuần đầu.
Khi đọc tài liệu về sáu mươi ngày đêm, hãy nhớ câu hỏi đúng không phải là "vì sao không giữ được Hà Nội" mà là "giữ được bao lâu và đổi được gì". Câu trả lời là gần hai tháng, đổi lấy một cuộc chuyển hướng an toàn của cả bộ máy kháng chiến lên Việt Bắc.
Đêm 19/12 và những ngày đầu
Khoảng 20 giờ tối 19/12/1946, điện trong thành phố tắt theo tín hiệu đã định. Pháo từ pháo đài Láng bắn vào khu vực quân Pháp đóng quân, các đơn vị tự vệ, công an xung phong và bộ đội đồng loạt tấn công các vị trí của quân Pháp trong nội thành. Nhiều điểm giao tranh nổ ra cùng lúc, từ khu Bắc Bộ phủ, nhà ga, các ô cửa ngõ tới khu phố cổ.
Trong những ngày đầu, quân Pháp dùng xe tăng và bộ binh đánh ra từ các khu họ đóng giữ, mở rộng vùng kiểm soát ở các phố lớn phía nam. Lực lượng kháng chiến dần co về khu vực phía bắc hồ Hoàn Kiếm, tức khu phố cổ quanh chợ Đồng Xuân, được tổ chức thành Liên khu 1. Đây trở thành trung tâm của cuộc chiến đấu trong suốt những tuần sau.
Ở các liên khu khác phía nam và phía tây thành phố, các trận đánh cũng diễn ra ác liệt rồi lực lượng lần lượt rút ra ngoại thành, lập vòng vây bên ngoài, tiếp tục quấy rối và hỗ trợ cho Liên khu 1.
Cách đánh trong phố: chiến luỹ, tường thông nhà, quyết tử quân
Chiến luỹ dựng từ đồ trong nhà. Người dân khu phố cổ mang giường, tủ, bàn ghế, cánh cửa, cây đổ ra dựng chướng ngại vật trên đường, buộc xe tăng và bộ binh Pháp phải dừng lại hoặc đi vòng. Những chiến luỹ này không chặn được lâu, nhưng mỗi lần dừng lại là một lần quân Pháp lộ ra trước hỏa lực.
Đục tường thông nhà. Các dãy nhà ống san sát được đục thông tường với nhau, tạo thành những đường đi kín chạy dọc cả dãy phố. Lực lượng kháng chiến di chuyển, tiếp tế, rút lui trong lòng các dãy nhà mà không phải ra đường, xuất hiện rồi biến mất ở những chỗ quân Pháp không ngờ tới.
Quyết tử quân và vũ khí thô sơ. Những người tình nguyện vào các đội quyết tử mang theo lựu đạn, chai xăng, bom ba càng để đánh xe tăng ở cự ly rất gần. Tinh thần của họ gắn với khẩu hiệu "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", về sau trở thành biểu tượng của Trung đoàn Thủ đô.
Đánh đêm, bám từng ngôi nhà. Quân Pháp mạnh về hoả lực ban ngày; ban đêm các đơn vị kháng chiến chủ động đánh lấn, giành lại từng căn nhà, từng đoạn phố. Cuộc chiến vì vậy kéo dài theo kiểu giằng co từng nhà một, khác hẳn những cuộc tiến công chớp nhoáng mà phía Pháp dự tính.
Trung đoàn Liên khu I – Trung đoàn Thủ đô
Đầu tháng 1/1947, các lực lượng chiến đấu ở Liên khu 1 được tổ chức thành Trung đoàn Liên khu I, về sau mang tên Trung đoàn Thủ đô. Thành phần của trung đoàn rất đa dạng: tự vệ chiến đấu, công an xung phong, vệ quốc quân, thanh niên các phố, cả những thiếu niên làm liên lạc. Nhiều người trong số họ trước đó chỉ là học sinh, thợ thủ công, người buôn bán trong phố cổ.
Trung đoàn có chỉ huy thống nhất, có hệ thống tiếp tế bằng đường sông từ bên kia sông Hồng, có cả trạm cứu thương và nơi nuôi quân ngay trong khu phố. Việc tổ chức này giúp Liên khu 1 trụ được thêm hơn một tháng trong vòng vây, khi quân Pháp đã kiểm soát hầu hết phần còn lại của thành phố.
Trong những ngày cuối, Liên khu 1 bị thu hẹp dần, lương thực và đạn dược khó khăn, thương binh nhiều. Quyết định rút ra được đưa ra khi nhiệm vụ giam chân địch đã hoàn thành và việc ở lại thêm chỉ làm tăng tổn thất mà không mang lại ý nghĩa chiến lược.
Vì sao quân Pháp không thắng nhanh như dự tính
Phố hẹp vô hiệu hoá một phần ưu thế hoả lực. Xe tăng và pháo binh mạnh trên đường lớn nhưng gặp khó trong những phố nhỏ của khu phố cổ, nơi mỗi ngã rẽ có thể có chướng ngại và người đánh từ trên mái nhà, trong cửa sổ. Bộ binh Pháp buộc phải tiến từng nhà, đúng kiểu đánh mà phía kháng chiến muốn.
Đối phương chiến đấu trong nhà của chính mình. Người tự vệ biết từng ngõ ngách, từng lối thông nhà, từng căn gác. Lợi thế về địa bàn này bù lại phần nào sự thiếu thốn về vũ khí và kinh nghiệm chính quy.
Có tiếp tế từ bên ngoài. Đường tiếp tế qua sông Hồng bằng thuyền, cùng các lực lượng ở ngoại thành liên tục quấy rối, giúp Liên khu 1 không bị cô lập hoàn toàn trong suốt nhiều tuần.
Tinh thần không chịu rút sớm. Phía Pháp có lẽ đã tính rằng một lực lượng tự vệ thiếu súng sẽ tan sau vài ngày giao tranh. Thực tế là lực lượng ấy trụ gần hai tháng, và chỉ rời đi khi chính họ quyết định rút, theo kế hoạch, chứ không phải khi bị đánh tan.
Cái giá của việc dồn quân vào thành phố. Mỗi tuần quân Pháp phải dồn quân vào Hà Nội là một tuần họ chưa thể mở rộng đánh ra nông thôn. Đó chính là thời gian mà các cơ quan kháng chiến cần để chuyển lên Việt Bắc và dựng lại bộ máy ở căn cứ.
Cuộc rút quân đêm 17/2/1947 qua bãi sông Hồng
Đêm 17 rạng sáng 18/2/1947, Trung đoàn Thủ đô bí mật rút khỏi khu phố cổ, đi xuống bãi sông Hồng dưới chân cầu Long Biên, vượt sông ra vùng tự do. Cuộc rút quân được chuẩn bị kỹ: đường đi được chọn qua những nơi quân Pháp canh gác lỏng, các đơn vị nghi binh vẫn bắn ở một số điểm để giữ vẻ như trung đoàn còn ở lại, thương binh được đưa đi trước.
Quân Pháp không phát hiện được cuộc rút quân cho tới khi trung đoàn đã ra tới nơi an toàn. Đối với một đơn vị bị vây trong một khu vực chỉ vài cây số vuông suốt nhiều tuần, đây là một chiến công riêng không kém những trận đánh trước đó.
Sau khi ra khỏi Hà Nội, Trung đoàn Thủ đô tiếp tục chiến đấu trong suốt cuộc kháng chiến và về sau trở thành một phần của đơn vị chủ lực. Nhiều người lính của sáu mươi ngày đêm có mặt ở các chiến dịch lớn những năm sau, kể cả Điện Biên Phủ.
Đi tìm dấu tích sáu mươi ngày đêm ở Hà Nội hôm nay
Dấu tích của trận đánh nằm rải rác trong khu phố cổ và các bảo tàng. Một vài gợi ý cho người muốn đi bộ tìm hiểu:
- Khu chợ Đồng Xuân và các phố quanh đó, nơi Liên khu 1 trụ lâu nhất; một số địa điểm có bia ghi dấu trận đánh.
- Khu vực bãi sông Hồng dưới chân cầu Long Biên, nơi trung đoàn vượt sông rút ra.
- Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Bảo tàng Hà Nội, có hiện vật, ảnh tư liệu về những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
- Di tích làng Vạn Phúc, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời kêu gọi đêm 19/12.
- Các tấm bia, tượng đài tưởng niệm quyết tử quân trong nội thành.
Khi đi, bạn nên hỏi trước ban quản lý về giờ mở cửa của bảo tàng và giữ trang nghiêm ở những nơi có bia tưởng niệm. Đi cùng trẻ nhỏ, có thể kể theo một câu chuyện cụ thể, như việc đục tường thông nhà, thay vì liệt kê ngày tháng, để các em hình dung được người Hà Nội đã chiến đấu thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Hà Nội 60 ngày đêm bắt đầu và kết thúc khi nào?
Cuộc chiến đấu bắt đầu khoảng 20 giờ tối 19/12/1946 và kết thúc khi Trung đoàn Thủ đô rút khỏi thành phố trong đêm 17 rạng sáng 18/2/1947. Tính ra khoảng sáu mươi ngày đêm, nên được gọi như vậy.
Trung đoàn Thủ đô được thành lập như thế nào?
Đầu tháng 1/1947, các lực lượng chiến đấu ở Liên khu 1, gồm tự vệ, công an xung phong, vệ quốc quân và thanh niên các phố, được tổ chức thành Trung đoàn Liên khu I. Đơn vị này về sau mang tên Trung đoàn Thủ đô.
Vì sao Hà Nội không giữ thành phố đến cùng?
Ngay từ đầu, nhiệm vụ được giao là giam chân quân Pháp để cơ quan đầu não và nhân dân rút lên căn cứ an toàn, không phải giữ thành phố lâu dài. Khi nhiệm vụ đó hoàn thành, việc rút ra để bảo toàn lực lượng là hợp lý về quân sự.
Khẩu hiệu Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh có ý nghĩa gì?
Khẩu hiệu thể hiện tinh thần sẵn sàng hy sinh của những người ở lại chiến đấu trong thành phố để cả nước có thời gian chuẩn bị kháng chiến lâu dài. Đây trở thành biểu tượng gắn với Trung đoàn Thủ đô và với ký ức sáu mươi ngày đêm của Hà Nội.
Trung đoàn Thủ đô rút khỏi Hà Nội bằng cách nào?
Trung đoàn bí mật rời khu phố cổ, xuống bãi sông Hồng dưới chân cầu Long Biên rồi vượt sông ra vùng tự do. Có lực lượng nghi binh ở lại bắn để giữ vẻ như trung đoàn vẫn còn, nên phía Pháp không phát hiện kịp cuộc rút quân.
Có thể tham quan dấu tích Hà Nội 60 ngày đêm ở đâu?
Bạn có thể đi bộ quanh khu chợ Đồng Xuân và phố cổ, ra khu bãi sông Hồng dưới chân cầu Long Biên, thăm Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Bảo tàng Hà Nội. Nên hỏi trước giờ mở cửa và giữ trang nghiêm ở các bia tưởng niệm.