Giám định ADN hài cốt liệt sĩ là cách đối chiếu vật chất di truyền tách từ hài cốt với mẫu của thân nhân để xác định danh tính, dùng cho những trường hợp hồ sơ, di vật không đủ để kết luận. Gia đình muốn tham gia thường đăng ký qua cơ quan phụ trách người có công ở xã, phường; được hướng dẫn thì cho mẫu sinh phẩm, thường là mẫu máu hoặc tế bào niêm mạc miệng của người có quan hệ huyết thống phù hợp.
Đây là việc kỹ thuật phức tạp, phụ thuộc vào chất lượng hài cốt sau hàng chục năm nằm dưới đất, và vào việc tìm đúng người thân để lấy mẫu. Phần dưới giải thích quy trình ở mức phổ thông, ai trong họ nên cho mẫu, giấy tờ cần chuẩn bị, và những điều gia đình nên biết để không kỳ vọng sai. Chi tiết thủ tục, chi phí, cơ quan thực hiện thay đổi theo từng giai đoạn, nên luôn hỏi lại quy định hiện hành.
Vì sao cần đến ADN
Trong các cuộc chiến tranh, rất nhiều liệt sĩ được an táng tạm ngay tại chiến trường, có khi vội vàng giữa trận đánh, không kịp ghi chép. Sau này, khi các đội quy tập đưa hài cốt về nghĩa trang, chỉ một phần có kèm di vật, giấy tờ, hay lời xác nhận của đồng đội để biết tên tuổi. Số còn lại được an táng với bia ghi "liệt sĩ chưa xác định được thông tin".
Trước khi có kỹ thuật ADN, việc xác định danh tính dựa vào hồ sơ đơn vị, di vật như bi đông, lược, khắc chữ trên bát ăn, lời kể của đồng đội, và đối chiếu thời gian, địa điểm hy sinh. Những cách này vẫn quan trọng, nhưng có giới hạn: di vật mục nát, đồng đội không còn, hồ sơ thất lạc. Giám định ADN bổ sung một bằng chứng khoa học khi các nguồn khác đã cạn.
Nhà nước đã triển khai các đề án, chương trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, trong đó có việc lấy mẫu hài cốt, lấy mẫu thân nhân và xây dựng ngân hàng dữ liệu để đối chiếu dần. Các đợt triển khai cụ thể, phạm vi và cơ quan thực hiện được công bố qua kênh chính thức của cơ quan quản lý người có công; gia đình nên theo dõi qua xã, phường thay vì tin các nguồn trôi nổi.
Quy trình giám định nói chung
Mỗi giai đoạn có hướng dẫn riêng, nhưng nhìn chung việc xác định danh tính bằng ADN đi qua các bước sau:
- Gia đình làm đơn đề nghị, nêu thông tin liệt sĩ và mộ nghi vấn nếu có, nộp qua cơ quan phụ trách người có công nơi cư trú.
- Cơ quan có thẩm quyền xem xét, đối chiếu hồ sơ, xác định trường hợp có đủ điều kiện đưa vào giám định hay không.
- Lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân theo hướng dẫn, có biên bản, có xác nhận danh tính người cho mẫu.
- Lấy mẫu hài cốt tại mộ nghi vấn hoặc theo chương trình chung, thường là răng hoặc đoạn xương dài còn chắc.
- Phòng giám định tách chiết, phân tích, so sánh hai bên mẫu.
- Có kết luận; trường hợp trùng khớp sẽ được hướng dẫn tiếp về việc ghi tên trên bia, cập nhật hồ sơ, thăm viếng hoặc di chuyển hài cốt theo quy định.
Với những trường hợp chưa có mộ nghi vấn cụ thể, mẫu của gia đình có thể được lưu vào ngân hàng dữ liệu để đối chiếu với các mẫu hài cốt thu thập dần. Khi đó, kết quả có khi đến sau rất nhiều năm, hoặc chưa đến.
Gia đình nên giữ bản sao mọi giấy tờ đã nộp, biên bản lấy mẫu, tên cơ quan và người tiếp nhận, để có căn cứ hỏi lại tiến độ hoặc chuyển cho con cháu theo dõi tiếp.
Ai trong họ nên cho mẫu
Không phải người thân nào cũng cho mẫu phù hợp như nhau. Chọn đúng người giúp tăng khả năng đối chiếu, nhất là với hài cốt lâu năm khi chỉ còn tách được một phần ADN. Bảng dưới là nguyên lý chung; người cho mẫu cụ thể sẽ do cơ quan chuyên môn hướng dẫn.
| Người cho mẫu | Loại đối chiếu thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mẹ ruột, anh chị em ruột cùng mẹ | ADN ty thể, ADN nhân | Giá trị cao nhất; mẹ liệt sĩ đa phần đã mất nên càng cần lấy mẫu anh chị em sớm |
| Con cháu theo dòng mẹ của liệt sĩ (con của chị em gái, cháu ngoại của chị em gái…) | ADN ty thể | ADN ty thể truyền theo dòng mẹ, nên hữu ích khi anh chị em ruột không còn |
| Anh em trai ruột, cháu nội trai của anh em trai | Nhiễm sắc thể Y | Truyền theo dòng cha, chỉ qua nam giới |
| Con đẻ của liệt sĩ | ADN nhân | Đối chiếu trực tiếp cha con hoặc mẹ con |
| Vợ, chồng, con nuôi, họ hàng bên dâu rể | Không dùng được | Không có quan hệ huyết thống với liệt sĩ |
Nhiều gia đình chần chừ vì nghĩ phải đợi khi tìm thấy mộ mới lấy mẫu. Với những nhà mà thế hệ anh chị em ruột của liệt sĩ đã ngoài tám mươi, việc cho mẫu sớm, khi có chương trình, là điều nên cân nhắc nghiêm túc.
Giấy tờ gia đình cần chuẩn bị
Hồ sơ cụ thể theo hướng dẫn của cơ quan tiếp nhận, nhưng thường cần những loại sau, nên gom sẵn để không mất thời gian:
- Bản sao giấy báo tử, Bằng Tổ quốc ghi công hoặc giấy tờ xác nhận liệt sĩ.
- Giấy tờ tuỳ thân của người đứng đơn và người cho mẫu.
- Giấy tờ thể hiện quan hệ huyết thống với liệt sĩ: giấy khai sinh, xác nhận của địa phương, sơ đồ phả hệ có xác nhận nếu cần.
- Thông tin về mộ nghi vấn nếu có: tên nghĩa trang, khu, hàng, số mộ, lý do nghi là của người thân.
- Các tài liệu bổ trợ: thư từ, lời xác nhận của đồng đội, ảnh di vật.
Khi vẽ sơ đồ phả hệ, ghi rõ ai là con của ai, ai cùng mẹ, ai khác mẹ, ai là con nuôi. Chính những chi tiết tưởng nhỏ này quyết định người nào có thể cho mẫu phù hợp. Gia đình có nhiều đời vợ, con chung con riêng nên trao đổi thẳng thắn với cán bộ tiếp nhận để không chọn nhầm người.
Đừng tự sửa, tẩy xoá giấy tờ cũ cho khớp. Thông tin lệch giữa các giấy tờ là chuyện thường gặp; cứ nộp đúng như có và giải thích bằng văn bản.
Vì sao kết quả có thể chậm hoặc chưa có
Hài cốt nằm trong đất chua, ẩm hàng chục năm thường đã mủn, ADN bị phân huỷ nhiều. Có mẫu tách chiết được, có mẫu không. Có trường hợp chỉ tách được một phần, đủ để loại trừ nhưng chưa đủ để khẳng định. Đây là giới hạn kỹ thuật, không phải do cơ quan giám định làm chậm.
Ngoài ra, số mộ chưa xác định danh tính rất lớn, trong khi năng lực phân tích, kinh phí, nhân lực có hạn. Các chương trình thường làm theo đợt, theo nghĩa trang, theo ưu tiên. Gia đình có thể chờ nhiều năm. Trong lúc chờ, vẫn nên tiếp tục tìm qua các kênh khác như ban liên lạc đơn vị, đồng đội, hồ sơ quân sự.
Kết quả không trùng khớp cũng là một thông tin. Nó giúp loại trừ một mộ nghi vấn để tập trung tìm nơi khác. Nhiều gia đình đã đi qua vài lần không trùng khớp trước khi có kết quả cuối cùng; cũng có gia đình chưa bao giờ có. Chuẩn bị tinh thần cho cả hai khả năng giúp người già trong nhà đỡ hụt hẫng.
Giám định tự nguyện và những điều cần cẩn trọng
Ngoài chương trình của nhà nước, một số gia đình chọn tự chi trả để giám định tại các cơ sở được cấp phép. Trước khi làm, nên hỏi cơ quan phụ trách người có công xem kết quả từ cơ sở đó có được dùng làm căn cứ để ghi tên trên bia, cập nhật hồ sơ hay không, và cần thủ tục gì kèm theo. Nếu bỏ qua bước này, có thể tốn kém mà kết quả không được công nhận.
Việc lấy mẫu hài cốt từ mộ trong nghĩa trang liệt sĩ không được tự ý thực hiện. Gia đình không được tự đào, tự mở mộ, dù tin chắc đó là người thân. Mọi việc lấy mẫu tại mộ phải có sự đồng ý và giám sát của cơ quan quản lý nghĩa trang, cơ quan người có công theo quy định.
Cũng cần cảnh giác với lời mời làm ADN nhanh, giá rẻ, bảo đảm kết quả, nhất là qua mạng xã hội. Hỏi rõ tên cơ sở, giấy phép, địa chỉ, rồi đối chiếu với cơ quan nhà nước. Khi có thắc mắc pháp lý về quyền và trách nhiệm của gia đình, có thể tham khảo thêm ý kiến luật sư, chẳng hạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, rồi đối chiếu văn bản hiện hành.
Lưu hồ sơ và theo dõi kết quả trong nhà
Giám định ADN thường kéo dài, có khi qua nhiều đời người phụ trách trong gia đình. Người cho mẫu hôm nay có thể là bà cụ đã ngoài tám mươi, mười năm sau người theo dõi lại là cháu nội. Vì vậy nên lập một bộ hồ sơ giấy và một bản chụp lưu trên máy, ghi rõ ai đã cho mẫu, cho ở đâu, ngày nào, cơ quan nào tiếp nhận, mã hồ sơ hoặc số phiếu nếu có.
Giữ chung trong bộ hồ sơ đó các giấy tờ về liệt sĩ: giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công, thư từ còn lại, ghi chép lời kể của đồng đội về nơi hy sinh. Khi có thông báo mới, ghi thêm một dòng vào sổ theo dõi, kể cả thông báo kết quả không trùng khớp. Nhìn lại cả chuỗi giúp người sau hiểu những nghĩa trang nào đã được đối chiếu, khỏi làm lại từ đầu.
Nếu gia đình chuyển chỗ ở, đổi số liên lạc, nhất là sau khi địa giới hành chính thay đổi, nên báo lại cho cơ quan đã tiếp nhận mẫu để họ còn tìm được người nhà khi có kết quả. Một số gia đình đã nhận kết quả chậm chỉ vì địa chỉ cũ không còn ai ở.
Câu hỏi thường gặp
Giám định ADN hài cốt liệt sĩ dùng để làm gì?
Giám định ADN giúp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ khi hồ sơ, di vật, lời kể của đồng đội không đủ để kết luận. ADN tách từ hài cốt được so với mẫu của thân nhân có quan hệ huyết thống phù hợp.
Ai trong gia đình nên cho mẫu ADN?
Mẹ ruột và anh chị em ruột cùng mẹ cho mẫu có giá trị cao. Khi họ không còn, con cháu theo dòng mẹ dùng cho ADN ty thể, anh em trai và cháu nội trai dùng cho nhiễm sắc thể Y. Vợ, chồng, con nuôi không dùng được.
Đăng ký giám định ADN liệt sĩ ở đâu?
Gia đình nên bắt đầu từ cán bộ phụ trách người có công ở UBND xã, phường nơi cư trú để được hướng dẫn đơn, hồ sơ và đợt lấy mẫu. Cơ quan thực hiện và thủ tục thay đổi theo giai đoạn, nên hỏi quy định hiện hành.
Vì sao giám định ADN liệt sĩ lâu có kết quả?
Hài cốt nằm trong đất lâu năm thường bị phân huỷ, khó tách ADN; số mộ chưa xác định danh tính rất lớn và chương trình làm theo đợt. Vì vậy có trường hợp chờ nhiều năm, có trường hợp chưa tách được mẫu.
Gia đình có được tự mở mộ để lấy mẫu ADN không?
Không nên và không được tự ý. Việc lấy mẫu tại mộ trong nghĩa trang liệt sĩ phải có sự đồng ý, giám sát của cơ quan quản lý nghĩa trang và cơ quan người có công theo quy định. Tự đào mộ có thể vi phạm quy định và làm hỏng mẫu.
Kết quả ADN không trùng khớp thì sao?
Kết quả không trùng khớp giúp loại trừ một mộ nghi vấn để tập trung tìm nơi khác. Gia đình vẫn có thể giữ mẫu trong dữ liệu đối chiếu, tiếp tục tìm qua ban liên lạc đơn vị và hồ sơ quân sự, và ghi chép lại quá trình cho đời sau.