Đi viếng nghĩa trang liệt sĩ, chỉ cần chuẩn bị đơn giản: một bó hoa, nén hương, trang phục kín đáo màu nhã, và tìm hiểu trước nơi mình đến. Trình tự thường là dâng hương tại đài Tổ quốc ghi công trước, sau đó mới tới khu mộ người thân hoặc các hàng mộ; trong suốt buổi viếng giữ lời nói nhỏ, không đùa cợt, không dẫm lên mộ, mang rác về.
Nghĩa trang liệt sĩ không phải điểm tham quan thông thường. Đó là nơi yên nghỉ của hàng chục nghìn người, nhiều người chưa có tên, và cũng là nơi gia đình họ tìm về. Phần dưới đi qua từng bước, từ chuẩn bị ở nhà tới lúc ra về, kèm những tình huống hay gặp như viếng mộ vô danh, đưa trẻ nhỏ theo, hay chụp ảnh lưu niệm.
Tìm hiểu trước khi đi
Mỗi nghĩa trang có quy mô và nếp riêng. Các nghĩa trang liệt sĩ quốc gia như Trường Sơn, Đường 9 ở Quảng Trị, hay nghĩa trang Điện Biên Phủ, nghĩa trang Vị Xuyên có diện tích rộng, chia nhiều khu theo tỉnh quê của liệt sĩ. Nghĩa trang xã thì nhỏ, thường nằm cạnh trụ sở hoặc trên một khu đất cao của làng. Biết trước cách bố trí giúp không phải đi lạc giữa nắng, nhất là khi đi cùng người già.
Nếu đi viếng mộ người thân, hãy mang theo thông tin khu, lô, hàng, số mộ nếu gia đình đã có. Chưa có thì hỏi ban quản lý trước khi đến, nhiều nơi có sổ mộ và nhân viên trực hướng dẫn. Với đoàn đông, nên báo trước để ban quản lý bố trí giờ, tránh trùng lúc có lễ lớn của địa phương khác.
Giờ mở cửa, quy định gửi xe, chỗ mua hương hoa, khu vực được thắp nến thay đổi theo từng nơi và theo mùa. Nên hỏi ban quản lý hoặc chính quyền địa phương để biết quy định hiện hành, nhất là trong những ngày cao điểm tháng 7, khi một số nghĩa trang lớn phải phân luồng người viếng.
Mang theo những gì
Đồ cần mang không nhiều. Danh sách gọn cho một buổi viếng:
- Hoa tươi, thường là cúc vàng, cúc trắng, hoa huệ, hoặc vòng hoa nếu đi theo đoàn cơ quan, trường học.
- Hương và bật lửa; nhiều nghĩa trang có bán sẵn, mang theo thì tiện hơn ở nơi xa.
- Một bình nước sạch nhỏ và khăn mềm để lau bia, nếu định chăm mộ người thân.
- Mũ rộng vành, nước uống, thuốc thường dùng cho người già; nghĩa trang thường ít bóng mát.
- Túi đựng rác để mang về giấy gói hoa, vỏ chai, que hương thừa.
- Bản tóm tắt thông tin người thân nếu đang tìm mộ: tên, quê, đơn vị, ngày hy sinh.
Không cần mang mâm lễ cầu kỳ. Ở nghĩa trang liệt sĩ, lễ vật chủ yếu là hoa và hương; một số gia đình mang thêm chén nước, nắm xôi, đĩa hoa quả cho mộ người thân theo nếp quê mình. Nếu bày đồ ăn, nhớ thu dọn sau khi viếng, đừng để thức ăn lại thu hút chuột, kiến, làm bẩn khu mộ của người khác.
Pháo, loa phát nhạc, cờ trang trí tự làm, vàng mã đốt nhiều đều không phù hợp, nhiều nơi còn cấm. Khi không chắc, hỏi nhân viên trực.
Trang phục, lời nói và cử chỉ
Trang phục kín đáo, màu nhã. Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối, màu trắng, xanh, ghi, đen hoặc màu trầm. Tránh áo hai dây, quần đùi, đồ quá sặc sỡ. Học sinh mặc đồng phục là phù hợp nhất.
Giày dép dễ đi. Lối giữa các hàng mộ thường hẹp, có bậc thềm, có cỏ ướt. Giày bệt hoặc dép quai hậu an toàn hơn giày cao gót.
Nói nhỏ, không đùa. Giữ giọng nói vừa đủ nghe, tắt chuông điện thoại, không gọi nhau ầm ĩ từ hàng mộ này sang hàng mộ khác. Trẻ con chạy nhảy cần được người lớn nhắc nhẹ.
Không dẫm, không ngồi lên mộ. Đi đúng lối, không bước qua thành mộ, không ngồi lên bệ bia để nghỉ hay chụp ảnh. Muốn nghỉ thì ra khu ghế đá, nhà chờ.
Hút thuốc, ăn uống đúng chỗ. Không hút thuốc giữa các hàng mộ, không ăn uống, nhai kẹo cao su khi đang dâng hương. Muốn nghỉ ăn uống thì ra khu vực dành riêng gần cổng, và mang theo vỏ hộp, vỏ chai khi rời đi.
Cúi đầu trước khi rời đi. Sau khi thắp hương, đứng lặng một phút, cúi đầu rồi mới quay đi. Cử chỉ nhỏ nhưng thể hiện sự tôn trọng, và người xung quanh nhìn thấy cũng tự khắc giữ ý.
Trình tự một buổi viếng
Không có quy định bắt buộc cho người viếng cá nhân, nhưng hầu hết nghĩa trang và các đoàn đều làm theo thứ tự quen thuộc sau:
- Gửi xe, sửa lại trang phục, chuẩn bị hoa hương ở khu vực cổng.
- Đến đài Tổ quốc ghi công hoặc đài tưởng niệm trung tâm, đặt hoa, thắp hương, đứng mặc niệm. Đoàn cơ quan thường có người đọc lời tưởng niệm ngắn.
- Đi tới khu mộ người thân hoặc khu mộ theo tỉnh quê mình; thắp hương, cắm hoa, lau bia nếu cần.
- Thắp thêm hương cho các ngôi mộ xung quanh, đặc biệt những mộ ít người viếng, mộ chưa xác định được tên.
- Thu dọn rác, kiểm tra không để hương cháy dở gần cỏ khô.
- Ghi lại thông tin mộ nếu là lần đầu tìm thấy, báo cho ban quản lý nếu thấy bia hư hỏng, chữ mờ.
Đoàn đông nên chia nhóm nhỏ ở bước ba và bốn, hẹn giờ quay lại cổng, tránh dồn hàng chục người vào một lối hẹp. Người dẫn đoàn nên đi cuối để nhắc những ai còn nán lại và kiểm tra rác.
Với người đi một mình hoặc đi cùng gia đình, không cần làm đủ mọi bước theo đúng thứ tự như đoàn. Người già đi lại khó có thể chỉ dâng hương ở đài tưởng niệm rồi nhờ con cháu mang hoa tới mộ. Điều quan trọng là thái độ trang nghiêm trong suốt thời gian ở đó, chứ không phải số bước hay số nén hương đã thắp. Nếu nghĩa trang quá đông vào ngày cao điểm, chọn một ngày khác trong tháng để viếng cũng không có gì thiếu sót.
Chăm mộ người thân khi về viếng
Với gia đình có người thân an táng tại nghĩa trang liệt sĩ, mỗi lần về viếng thường kèm việc chăm mộ. Phần lớn nghĩa trang có ban quản lý lo việc vệ sinh chung, quét lá, cắt cỏ, nhưng gia đình vẫn có thể lau bia, nhổ cỏ quanh chân mộ, thay bát hương đã vỡ. Dùng nước sạch và khăn mềm, không dùng bàn chải sắt, chất tẩy mạnh làm mờ chữ khắc hoặc bong lớp sơn trên bia.
Nếu muốn sửa, ốp lát, xây lại phần mộ, thay bia hay khắc thêm chữ, gia đình phải hỏi ban quản lý trước. Mộ trong nghĩa trang liệt sĩ thường xây theo mẫu thống nhất, việc tự ý thay đổi kiểu dáng có thể không được chấp nhận. Thông tin trên bia nếu sai, như sai năm sinh, sai quê, cần làm thủ tục đính chính qua ban quản lý và cơ quan người có công theo quy định hiện hành, không tự sơn đè chữ.
Gia đình ở xa, không về được thường xuyên, có thể nhờ ban quản lý hoặc người thân gần đó trông nom giúp, hỏi thăm qua điện thoại vào dịp lễ, Tết. Khi về, nhớ chụp lại ảnh bia mộ rõ nét, ghi vị trí khu, hàng, số mộ vào sổ gia đình để đời sau còn biết đường tìm.
Viếng mộ chưa xác định được danh tính
Ở nhiều nghĩa trang, số mộ chưa xác định được thông tin chiếm tỉ lệ lớn. Trên bia chỉ ghi "liệt sĩ", có khi kèm tên đơn vị hoặc năm hy sinh. Đó là những người đã được quy tập từ chiến trường nhưng chưa đối chiếu được hồ sơ, và có thể đâu đó vẫn có một gia đình đang tìm họ.
Khi đi viếng, nhiều người có thói quen dành một bó hương thắp lần lượt cho các mộ này, nhất là những hàng mộ nằm xa lối chính. Việc làm nhỏ nhưng ý nghĩa: không ngôi mộ nào bị bỏ quên. Nếu đi cùng trẻ, đây là lúc tốt để giải thích vì sao có mộ không tên, và vì sao công việc tìm kiếm, giám định ADN vẫn đang tiếp tục.
Tránh chụp ảnh bia mộ không tên rồi đăng kèm phỏng đoán đó là người này người kia. Nếu có thông tin thật, như nhớ đồng đội được chôn gần đó, hãy báo ban quản lý hoặc cơ quan quân sự địa phương để được xác minh theo quy trình.
Đưa trẻ đi và chuyện chụp ảnh
Trẻ từ khoảng năm, sáu tuổi trở lên có thể đi cùng nếu được chuẩn bị trước. Ở nhà, kể ngắn gọn nghĩa trang là nơi nào, ai nằm ở đó, vì sao phải nói nhỏ. Đến nơi, giao cho trẻ một việc cụ thể như cầm hoa, cắm hương cùng người lớn, đếm hàng mộ của tỉnh mình. Trẻ có việc thì ít chạy nhảy hơn. Trẻ quá nhỏ hoặc dễ sợ đám đông thì không cần ép đi trong ngày cao điểm.
Chụp ảnh lưu niệm không bị cấm ở hầu hết nghĩa trang, nhưng nên chụp ở khu cổng, đài tưởng niệm, hoặc chụp khung rộng, tránh tạo dáng vui tươi bên cạnh mộ. Không chụp cận cảnh người khác đang khóc trước mộ người thân. Khi đăng lên mạng, viết vài dòng về người liệt sĩ hoặc nghĩa trang thay vì chỉ khoe đã đến.
Nhiều trường và đoàn thanh niên giao bài viết cảm nhận sau buổi viếng. Nên để trẻ viết điều mình thật sự thấy, ngắn cũng được, không chấm điểm hay chọn bài hay nhất. Điều cần giữ lại là sự biết ơn, không phải một sản phẩm thi đua.
Câu hỏi thường gặp
Đi viếng nghĩa trang liệt sĩ cần mang gì?
Chỉ cần hoa tươi, hương, nước uống, mũ và túi đựng rác. Nếu chăm mộ người thân thì mang thêm khăn và bình nước nhỏ để lau bia. Không cần mâm lễ cầu kỳ; hoa và hương là đủ để bày tỏ lòng thành.
Viếng nghĩa trang liệt sĩ nên mặc gì?
Nên mặc trang phục kín đáo, màu nhã như trắng, xanh, ghi, đen; áo có tay, quần hoặc váy dài. Đi giày bệt hoặc dép quai hậu vì lối đi hẹp, có bậc. Học sinh mặc đồng phục là phù hợp.
Thứ tự viếng nghĩa trang liệt sĩ thế nào?
Thông thường dâng hương tại đài Tổ quốc ghi công hoặc đài tưởng niệm trung tâm trước, mặc niệm, rồi mới tới khu mộ người thân hoặc các hàng mộ. Trước khi về nên thu dọn rác và kiểm tra hương cháy dở.
Có nên thắp hương cho mộ liệt sĩ không có tên?
Rất nên. Nhiều người dành hương thắp lần lượt cho các mộ chưa xác định danh tính, nhất là mộ xa lối chính, để không ngôi mộ nào bị bỏ quên. Đây cũng là dịp giải thích cho trẻ về công việc tìm kiếm, giám định vẫn đang tiếp tục.
Có được chụp ảnh trong nghĩa trang liệt sĩ không?
Phần lớn nghĩa trang không cấm chụp ảnh, nhưng nên chụp ở khu cổng, đài tưởng niệm hoặc khung rộng, không tạo dáng vui đùa bên mộ, không chụp cận người khác đang viếng. Một số khu có quy định riêng, nên hỏi ban quản lý.
Trẻ mấy tuổi thì nên đưa đi viếng nghĩa trang liệt sĩ?
Trẻ khoảng năm, sáu tuổi trở lên có thể đi nếu được kể trước và giao việc nhỏ như cầm hoa, cắm hương. Trẻ quá nhỏ hoặc sợ đám đông thì không cần ép đi vào ngày cao điểm; có thể chọn ngày vắng hơn.