KhangChien.comKháng Chiến
Kháng chiến chống thực dân Pháp

Chiến dịch Hoà Bình đông xuân 1951–1952: diễn biến và kết quả

Cuối 1951 Pháp chiếm thị xã Hoà Bình để nối lại hành lang Đông – Tây. Ta đánh trên sông Đà, đường số 6 và sau lưng địch ở đồng bằng, buộc Pháp rút chạy tháng 2/1952.

Wide view of the Da River winding through misty green mountains in winter, a small bamboo raft near the bank, cold grey light, quiet and still

Chiến dịch Hoà Bình đông xuân 1951–1952 là chiến dịch phản công của quân ta sau khi quân Pháp nhảy dù đánh chiếm thị xã Hoà Bình ngày 14/11/1951, kéo dài từ 10/12/1951 tới 25/2/1952. Ta đánh trên ba hướng: sông Đà, đường số 6 và vùng sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ. Tháng 2/1952, quân Pháp phải rút khỏi Hoà Bình, hành lang Đông – Tây mà họ muốn nối lại bị cắt đứt lần nữa.

Điểm riêng của chiến dịch này là sự phối hợp giữa mặt trận chính diện và mặt trận sau lưng địch ở quy mô lớn. Bài dưới đi qua bối cảnh năm 1951, ý đồ của Pháp, cách ta chọn hướng đánh, diễn biến trên từng mặt trận, kết quả và bài học.

Bối cảnh: năm 1951 và tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi

Sau thất bại ở Biên giới 1950, phía Pháp cử tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi (De Lattre de Tassigny) sang Đông Dương, vừa làm Tổng chỉ huy quân đội, vừa làm Cao uỷ. Ông chủ trương xây dựng một hệ thống phòng tuyến bằng boong-ke bê tông bao quanh trung du và đồng bằng Bắc Bộ, đẩy mạnh bình định vùng chiếm đóng, xây dựng quân đội của chính quyền thân Pháp, và tìm cơ hội giành lại thế chủ động.

Trong năm 1951, phía ta mở ba chiến dịch ở trung du và đồng bằng: Trung du, Đường 18 và Hà Nam Ninh. Bộ đội gặp nhiều khó khăn khi đánh vào hệ thống công sự có pháo binh, không quân và lực lượng cơ động yểm trợ; kết quả không như mong muốn ở một số trận. Đó là những bài học đắt giá: đánh vào chỗ địch mạnh, trên địa hình bằng phẳng, sẽ phải trả giá cao.

Cuối năm 1951, phía Pháp quyết định chủ động tiến công ra khỏi phòng tuyến, đánh lên Hoà Bình. Đây là cơ hội mà phía ta chờ: đối phương phải ra khỏi công sự, đi vào vùng rừng núi.

Vì sao quân Pháp đánh chiếm Hoà Bình

Nối lại hành lang Đông – Tây. Hoà Bình nằm trên đường nối đồng bằng Bắc Bộ với vùng Tây Bắc. Chiếm Hoà Bình giúp Pháp nối lại hành lang từ Hải Phòng, Hà Nội tới Sơn La mà chiến dịch Biên giới đã làm đứt ở phía bắc.

Cắt đường liên lạc của ta. Đường từ Việt Bắc xuống Liên khu 3 và Liên khu 4 đi qua vùng này. Chiếm được Hoà Bình là chia cắt căn cứ kháng chiến làm đôi, gây khó cho việc chuyển người, chuyển lương thực.

Kéo chủ lực ta ra để tiêu diệt. Phía Pháp tính rằng bộ đội chủ lực sẽ phải tới đánh, và khi đó lực lượng cơ động, pháo binh, không quân của họ sẽ có dịp tiêu diệt một phần lớn chủ lực ta.

Tạo tiếng vang chính trị. Một thắng lợi rõ ràng sau Biên giới 1950 có ý nghĩa với dư luận ở Pháp và với việc xin thêm viện trợ quân sự từ đồng minh.

Cách ta chọn hướng đánh: chính diện và sau lưng

Phía ta xác định không đánh theo cách đối phương mong đợi, tức là lao vào thị xã Hoà Bình nơi quân Pháp đã tập trung lực lượng. Thay vào đó, chủ trương được đề ra là đánh trên mặt trận Hoà Bình bằng cách tiêu hao, tiêu diệt quân Pháp trên đường tiếp tế, đồng thời đưa lực lượng vào vùng sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ, phối hợp với du kích để đánh vào các vị trí đã bị rút bớt quân để lên Hoà Bình.

Logic của cách chọn này rất rõ. Quân Pháp đã điều nhiều lực lượng cơ động từ đồng bằng lên Hoà Bình; đồng bằng vì thế trống hơn. Nếu ta đánh mạnh ở đồng bằng, đối phương phải chọn: hoặc giữ Hoà Bình mà mất dần vùng chiếm đóng ở đồng bằng, hoặc rút bớt quân về và Hoà Bình yếu đi. Cách nào cũng có lợi cho ta.

Đây là một hình thức phối hợp chiến trường mà những năm sau được nâng lên ở quy mô lớn hơn, nhất là trong Đông Xuân 1953–1954.

Diễn biến trên sông Đà và đường số 6

Trận Tu Vũ mở màn. Đêm 10/12/1951, bộ đội tiến công cứ điểm Tu Vũ bên bờ sông Đà, mở màn chiến dịch. Trận đánh tiêu diệt cứ điểm, uy hiếp tuyến tiếp tế đường sông của quân Pháp lên Hoà Bình.

Đánh tàu trên sông Đà. Trong những tuần tiếp theo, bộ đội bố trí pháo và súng bộ binh dọc hai bờ sông Đà, phục kích tàu chiến, ca nô chở quân và hàng tiếp tế. Đường sông, vốn là đường tiếp tế quan trọng, trở nên nguy hiểm đến mức quân Pháp phải hạn chế dùng.

Cắt đường số 6. Đường bộ từ Xuân Mai lên Hoà Bình bị phục kích liên tục. Các đoàn xe phải có quân hộ tống lớn, mỗi chuyến đi trở thành một cuộc hành quân. Quân Pháp phải xây thêm đồn bốt dọc đường để giữ, càng phân tán lực lượng.

Thị xã Hoà Bình bị cô lập dần. Khi cả đường sông và đường bộ đều bị uy hiếp, quân Pháp ở Hoà Bình phụ thuộc ngày càng nhiều vào tiếp tế đường không. Thị xã họ chiếm được trở thành một gánh nặng.

Mặt trận sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ

Cùng lúc với mặt trận Hoà Bình, các đơn vị chủ lực được đưa vào vùng đồng bằng Bắc Bộ phía sau phòng tuyến của Pháp. Phối hợp với du kích và dân quân địa phương, họ đánh vào các đồn bốt bị rút bớt quân, diệt tề, trừ gian, giúp dân phá thế kìm kẹp. Nhiều vùng trước đó bị chiếm đóng được giải phóng hoặc trở thành vùng du kích.

Đối với phía Pháp, đây là đòn đánh vào chỗ yếu. Hệ thống boong-ke bê tông chặn được những cuộc tiến công trực diện từ ngoài vào, nhưng không ngăn được lực lượng đã ở sẵn bên trong. Bộ chỉ huy Pháp phải điều quân từ Hoà Bình về để đối phó, đúng như phía ta mong muốn.

Trong thời gian này, tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi về Pháp chữa bệnh và qua đời đầu năm 1952; tướng Sa-lăng (Salan) thay thế. Người chỉ huy mới đứng trước một tình thế khó: tiếp tục giữ Hoà Bình với cái giá ngày càng cao, hay rút về để giữ đồng bằng.

Quân Pháp rút khỏi Hoà Bình và kết quả

Cuối tháng 2/1952, quân Pháp quyết định rút khỏi Hoà Bình. Cuộc rút quân theo đường số 6 bị bộ đội truy kích, chặn đánh nhiều đoạn. Ngày 25/2/1952, chiến dịch được coi là kết thúc, vùng Hoà Bình được giải phóng.

Kết quả quan trọng nhất là ý đồ của Pháp thất bại hoàn toàn: hành lang Đông – Tây không nối lại được, căn cứ kháng chiến không bị chia cắt, chủ lực ta không bị tiêu diệt mà còn tiêu hao được một bộ phận lực lượng cơ động của Pháp. Vùng sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ phát triển mạnh, trở thành mối lo thường trực của bộ chỉ huy Pháp.

Về số liệu thương vong và số phương tiện bị phá huỷ, các tài liệu ghi không giống nhau. Nếu cần dùng con số trong bài giảng hay bài viết, nên lấy từ các bộ lịch sử quân sự chính thức và ghi rõ nguồn.

Hiểu lầm thường gặp về chiến dịch Hoà Bình

Vì chiến dịch diễn ra trên nhiều mặt trận cùng lúc, người đọc dễ hiểu sai trọng tâm của nó. Bảng dưới đặt cạnh nhau một vài cách hiểu phổ biến và điều các tài liệu lịch sử quân sự thường trình bày.

Cách hiểu hay gặpĐiều tài liệu chính thống trình bày
Chiến dịch là một trận đánh lớn giành lại thị xã Hoà BìnhTa không tiến công thẳng vào thị xã mà đánh vào đường tiếp tế và vùng sau lưng địch; quân Pháp tự rút khỏi Hoà Bình khi cái giá giữ nó quá cao
Chỉ có mặt trận ở Hoà Bình mới quan trọngMặt trận sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ có ý nghĩa ngang hàng, là nơi tạo ra thời cơ và buộc Pháp phải rút bớt quân
Phòng tuyến boong-ke làm Pháp an toàn ở đồng bằngPhòng tuyến chặn được tiến công từ ngoài vào nhưng không ngăn được lực lượng hoạt động bên trong vùng chiếm đóng
Chiến dịch kết thúc khi tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi mấtViệc thay người chỉ huy diễn ra giữa chiến dịch; quyết định rút quân được đưa ra vì tình thế trên chiến trường, cuối tháng 2/1952

Khi đọc hồi ký hay tài liệu nước ngoài về giai đoạn này, bạn sẽ gặp những cách nhìn khác, nhất là về mức tổn thất của mỗi bên. Điều hợp lý là ghi nhận các khác biệt ấy, đối chiếu với nguồn chính thống trong nước, và không vội lấy một con số đơn lẻ làm kết luận.

Bài học của chiến dịch Hoà Bình

Chiến dịch Hoà Bình cho thấy một bước tiến về tư duy chỉ đạo sau những khó khăn ở trung du và đồng bằng năm 1951: không đánh vào chỗ địch mạnh, mà buộc địch phải ra khỏi chỗ mạnh, rồi đánh vào chỗ yếu, đồng thời tận dụng mọi chiến trường để phối hợp. Chính diện ở Hoà Bình tạo áp lực, sau lưng ở đồng bằng tạo thời cơ.

Chiến dịch cũng cho thấy giá trị của đường tiếp tế: một vị trí dù được giữ bằng lực lượng mạnh, nếu đường tiếp tế bị cắt thì sớm muộn sẽ phải bỏ. Bài học này được phía ta vận dụng triệt để ở Điện Biên Phủ hai năm sau, khi đường không là đường tiếp tế duy nhất của tập đoàn cứ điểm và bị khống chế dần.

Hôm nay, vùng Hoà Bình cũ thuộc tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập. Ai muốn tìm hiểu có thể ghé bảo tàng tỉnh và các điểm di tích dọc sông Đà, đường số 6; nên hỏi trước ban quản lý về giờ mở cửa.

Câu hỏi thường gặp

Chiến dịch Hoà Bình diễn ra khi nào?

Quân Pháp đánh chiếm thị xã Hoà Bình ngày 14/11/1951. Chiến dịch của ta mở màn đêm 10/12/1951 bằng trận Tu Vũ và kết thúc ngày 25/2/1952, sau khi quân Pháp rút khỏi Hoà Bình theo đường số 6.

Vì sao Pháp muốn chiếm Hoà Bình?

Pháp muốn nối lại hành lang Đông – Tây từ đồng bằng lên Tây Bắc, cắt đường liên lạc giữa Việt Bắc với Liên khu 3 và Liên khu 4, kéo chủ lực ta ra để tiêu diệt và tạo tiếng vang chính trị sau thất bại ở Biên giới 1950.

Trận Tu Vũ có ý nghĩa gì?

Trận tiến công cứ điểm Tu Vũ bên bờ sông Đà đêm 10/12/1951 là trận mở màn chiến dịch Hoà Bình. Trận này uy hiếp tuyến tiếp tế đường sông của Pháp lên Hoà Bình và mở đầu cho chuỗi trận đánh tàu trên sông Đà.

Mặt trận sau lưng địch trong chiến dịch Hoà Bình là gì?

Đó là việc đưa các đơn vị chủ lực vào vùng đồng bằng Bắc Bộ phía sau phòng tuyến của Pháp, phối hợp với du kích đánh vào các đồn bốt bị rút bớt quân. Mặt trận này buộc Pháp phải điều quân từ Hoà Bình về, góp phần làm cuộc chiếm đóng Hoà Bình thất bại.

Tướng Đờ Lát đơ Tát-xi-nhi là ai?

Ông là tướng Pháp được cử sang Đông Dương cuối năm 1950 làm Tổng chỉ huy kiêm Cao uỷ, chủ trương xây phòng tuyến boong-ke quanh đồng bằng Bắc Bộ và chỉ đạo cuộc đánh chiếm Hoà Bình. Ông về Pháp chữa bệnh và qua đời đầu năm 1952.

Hoà Bình hiện nay thuộc tỉnh nào?

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Hoà Bình cũ được hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ. Khi tìm các di tích của chiến dịch Hoà Bình, bạn nên tra theo tên đơn vị hành chính mới và hỏi chính quyền xã sở tại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138