Chiến dịch Biên giới thu đông 1950 là chiến dịch tiến công lớn đầu tiên do bộ đội chủ lực chủ động mở, diễn ra từ 16/9 đến 14/10/1950 trên tuyến đường số 4 ở Cao Bằng, Lạng Sơn. Mở màn bằng trận Đông Khê, chiến dịch tiêu diệt hai cánh quân Pháp, buộc Pháp bỏ chạy khỏi hàng loạt vị trí dọc biên giới, khai thông đường liên lạc với bên ngoài. Từ đây quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ thuộc về phía ta.
Điểm đáng học nhất của chiến dịch là quyết định chọn đánh Đông Khê thay vì Cao Bằng, một ví dụ kinh điển của cách đánh "đánh điểm, diệt viện". Bài dưới trình bày bối cảnh, kế hoạch, diễn biến hai giai đoạn, kết quả và vì sao đây được coi là bước ngoặt của cuộc kháng chiến.
Bối cảnh năm 1949–1950: thế giới đổi, chiến trường cũng đổi
Cuối năm 1949, tình hình quốc tế thay đổi lớn: nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời, đầu năm 1950 một số nước lần lượt công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Cuộc kháng chiến có cơ hội thoát khỏi thế bị bao vây, nếu khai thông được đường biên giới phía bắc.
Phía Pháp cũng thấy điều đó. Năm 1949, kế hoạch mang tên tướng Rơ-ve (Revers) được đưa ra: tăng cường hệ thống đồn bốt dọc đường số 4 để khoá chặt biên giới Việt – Trung, đồng thời lập một "hành lang Đông – Tây" nối Hải Phòng, Hà Nội, Hoà Bình tới Sơn La, cắt đứt liên lạc giữa Việt Bắc với Liên khu 3 và Liên khu 4. Cùng lúc, Mỹ bắt đầu viện trợ cho Pháp trong chiến tranh Đông Dương.
Tháng 6/1950, Trung ương quyết định mở chiến dịch Biên giới với ba mục tiêu: tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, khai thông biên giới Việt – Trung để mở đường liên lạc quốc tế, mở rộng và củng cố căn cứ Việt Bắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ra mặt trận theo dõi chiến dịch.
Vì sao chọn Đông Khê mà không đánh Cao Bằng
Ban đầu, hướng được cân nhắc là đánh vào thị xã Cao Bằng, vị trí lớn nhất của Pháp trên tuyến biên giới. Nhưng Cao Bằng có lực lượng mạnh, công sự kiên cố, đánh vào đó đòi hỏi một trận công kiên quy mô lớn mà bộ đội lúc ấy chưa có nhiều kinh nghiệm. Qua trinh sát và tính toán, bộ chỉ huy chiến dịch chuyển sang chọn Đông Khê, một cứ điểm nhỏ hơn nằm giữa Cao Bằng và Thất Khê.
Đông Khê có ba cái lợi. Thứ nhất, lực lượng ở đó vừa sức để đánh chắc thắng. Thứ hai, mất Đông Khê thì Cao Bằng bị cô lập, đường số 4 bị cắt làm đôi. Thứ ba, khi Đông Khê bị đánh, quân Pháp gần như chắc chắn phải điều quân ứng cứu hoặc rút quân khỏi Cao Bằng, và những cánh quân ấy khi di chuyển trên đường rừng sẽ dễ bị tiêu diệt hơn nhiều so với khi nằm trong công sự.
Đây chính là cách đánh "đánh điểm, diệt viện": đánh vào một điểm vừa sức để buộc đối phương phải đưa quân ra ngoài công sự, rồi tiêu diệt quân tiếp viện trên đường hành quân. Bài học này về sau được vận dụng nhiều lần trong cả hai cuộc kháng chiến.
Quyết định đổi mục tiêu cũng cho thấy một nét trong cách chỉ huy của chiến dịch: không chọn trận đánh vì tên tuổi của mục tiêu, mà vì nó có đánh thắng được không và thắng rồi thì kéo theo được những gì. Một trận thắng nhỏ ở đúng chỗ có thể mở ra cả một chuỗi thắng lợi phía sau.
Giai đoạn một: trận Đông Khê
Mở màn ngày 16/9/1950. Bộ đội nổ súng tiến công cứ điểm Đông Khê. Quân Pháp chống trả quyết liệt từ các lô cốt trên đồi, có máy bay yểm trợ. Trận đánh kéo dài khoảng hai ngày với nhiều đợt xung phong.
Chiếm Đông Khê ngày 18/9. Sau những đợt tiến công liên tục, bộ đội làm chủ cứ điểm. Đông Khê thất thủ, Cao Bằng bị cô lập về đường bộ, đúng như dự tính.
Tấm gương La Văn Cầu. Trong trận Đông Khê, chiến sĩ La Văn Cầu ở đội bộc phá bị thương nát cánh tay, đã nhờ đồng đội chặt đứt phần tay bị thương để tiếp tục ôm bộc phá đánh lô cốt. Anh về sau được tuyên dương Anh hùng quân đội và trở thành một trong những tấm gương tiêu biểu nhất của chiến dịch.
Chủ tịch Hồ Chí Minh ở mặt trận. Bức ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh cầm ống nhòm quan sát trận đánh ở mặt trận Đông Khê năm 1950 là một trong những tư liệu ảnh quen thuộc nhất của thời kỳ này, cho thấy tầm quan trọng của chiến dịch.
Giai đoạn hai: diệt viện trên đường số 4
Mất Đông Khê, quân Pháp quyết định rút khỏi Cao Bằng. Một cánh quân từ Thất Khê được đưa lên để chiếm lại Đông Khê và đón cánh quân rút từ Cao Bằng về. Hai cánh quân này, đi trên địa hình rừng núi xa đường lớn, lại không gặp được nhau đúng như kế hoạch.
Bộ đội đã bố trí sẵn lực lượng chặn đánh. Trong những ngày đầu tháng 10/1950, ở khu vực các điểm cao quanh Đông Khê như Cốc Xá, Khau Luông, cả hai cánh quân lần lượt bị bao vây, chia cắt và tiêu diệt. Đây là những trận vận động chiến quy mô lớn đầu tiên mà bộ đội chủ lực đánh thắng.
Sau thất bại của hai cánh quân, quân Pháp hoảng loạn rút khỏi hàng loạt vị trí trên đường số 4 và vùng lân cận như Thất Khê, Na Sầm, Đồng Đăng, Lạng Sơn, Đình Lập. Nhiều vị trí bị bỏ lại cùng với kho tàng, vũ khí. Chiến dịch kết thúc ngày 14/10/1950.
Kết quả và vì sao đây là bước ngoặt
Theo số liệu thường được dẫn trong sách giáo khoa, chiến dịch loại khỏi vòng chiến đấu hơn 8.000 quân Pháp, giải phóng vùng biên giới từ Cao Bằng tới Đình Lập với khoảng 35 vạn dân. Hành lang Đông – Tây bị chọc thủng ở đầu phía đông, kế hoạch Rơ-ve phá sản. Đường liên lạc giữa căn cứ Việt Bắc với bên ngoài được khai thông.
Ý nghĩa bước ngoặt nằm ở chỗ thay đổi thế chiến lược. Trước chiến dịch, quân Pháp chủ động tiến công, phía ta chủ yếu phòng ngự và đánh du kích. Sau chiến dịch, bộ đội chủ lực có khả năng mở những chiến dịch tiến công lớn, chủ động chọn nơi đánh, thời điểm đánh; quân Pháp chuyển dần sang thế phòng ngự, lo giữ vùng chiếm đóng.
Ở góc độ quốc tế, việc khai thông biên giới cho phép cuộc kháng chiến nhận được sự giúp đỡ về vũ khí, thuốc men và đào tạo, đồng thời phá thế bị cô lập kéo dài từ năm 1946. Đây là một trong những lý do các nhà sử học đặt chiến dịch Biên giới ở vị trí bản lề giữa hai nửa của cuộc kháng chiến chín năm.
Chiến dịch cũng là trường học của bộ đội chủ lực: lần đầu tác chiến tập trung cấp đại đoàn, phối hợp nhiều trung đoàn trên một hướng, kết hợp đánh công kiên và vận động. Những kinh nghiệm ấy được dùng lại trong các chiến dịch những năm sau, cho tới Điện Biên Phủ.
Hậu phương và dân công: phần ít được kể của chiến dịch
Một chiến dịch tập trung nhiều trung đoàn trên một hướng đòi hỏi lượng gạo, đạn, thuốc men lớn hơn hẳn mọi trận đánh trước đó. Toàn bộ lượng hàng ấy được chuyển tới mặt trận chủ yếu bằng sức người: dân công các tỉnh Việt Bắc gánh, cõng, đẩy xe thồ qua đường rừng, đèo dốc, nhiều đoạn phải đi ban đêm để tránh máy bay.
Các bản làng dọc tuyến đường số 4 và vùng lân cận vừa là nơi bộ đội trú quân, vừa là nơi cung cấp người dẫn đường, người khiêng cáng thương binh, người nấu cơm cho bộ đội. Công tác hậu cần của chiến dịch Biên giới được xem là bước tập dượt đầu tiên cho những chiến dịch hậu cần lớn hơn nhiều về sau, đến mức ở Điện Biên Phủ, hình ảnh dân công và xe đạp thồ trở thành biểu tượng.
Khi đọc về chiến dịch, người ta thường nhớ trận Đông Khê và những trận diệt viện. Nhưng nếu không có những đoàn người âm thầm gánh gạo qua đèo, bộ đội không thể đánh liên tục gần một tháng trên địa bàn rừng núi xa hậu phương như vậy.
Đi thăm di tích chiến dịch Biên giới ở Cao Bằng, Lạng Sơn
Vùng chiến dịch nay có nhiều điểm di tích được công nhận, phần lớn nằm dọc đường số 4 cũ. Một vài gợi ý cho người muốn đi:
- Khu di tích chiến thắng Đông Khê ở Cao Bằng, nơi diễn ra trận mở màn.
- Đài quan sát trên núi Báo Đông, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh theo dõi trận đánh, gắn với bức ảnh quen thuộc cầm ống nhòm.
- Khu vực các điểm cao Cốc Xá, Khau Luông quanh Đông Khê, nơi diễn ra các trận diệt viện.
- Thất Khê và các thị trấn dọc đường số 4 thuộc Lạng Sơn, nơi quân Pháp rút chạy.
- Bảo tàng tỉnh Cao Bằng và Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn, có phần trưng bày về chiến dịch.
Đường lên một số điểm cao khá dốc, nên đi giày bám đường, mang nước và hỏi trước ban quản lý di tích hoặc chính quyền xã về lối lên, giờ mở cửa và thời tiết. Ở các bia tưởng niệm và nghĩa trang liệt sĩ dọc đường, hãy dừng lại thắp hương, giữ trang nghiêm.
Câu hỏi thường gặp
Chiến dịch Biên giới 1950 diễn ra khi nào?
Chiến dịch diễn ra từ ngày 16/9 đến 14/10/1950, mở màn bằng trận tiến công cứ điểm Đông Khê. Địa bàn chính là tuyến đường số 4 dọc biên giới, thuộc các tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn ngày nay.
Vì sao chiến dịch Biên giới chọn Đông Khê làm trận mở màn?
Đông Khê là cứ điểm vừa sức, đánh chắc thắng, lại nằm giữa Cao Bằng và Thất Khê. Mất Đông Khê thì Cao Bằng bị cô lập và Pháp buộc phải đưa quân ra ngoài công sự, tạo điều kiện để ta tiêu diệt quân tiếp viện và quân rút chạy trên đường rừng.
Đánh điểm diệt viện là gì?
Đó là cách đánh tiến công một vị trí vừa sức để buộc đối phương phải điều quân tới ứng cứu, rồi tiêu diệt lực lượng tiếp viện đó khi họ đang di chuyển ngoài công sự. Chiến dịch Biên giới 1950 là một ví dụ tiêu biểu của cách đánh này.
La Văn Cầu là ai?
La Văn Cầu là chiến sĩ đội bộc phá trong trận Đông Khê năm 1950. Bị thương nát cánh tay, anh nhờ đồng đội chặt đứt phần tay bị thương để tiếp tục ôm bộc phá đánh lô cốt. Anh được tuyên dương Anh hùng và là tấm gương tiêu biểu của chiến dịch.
Kế hoạch Rơ-ve là gì?
Đó là kế hoạch quân sự của Pháp năm 1949, nhằm tăng cường phòng thủ đường số 4 để khoá chặt biên giới Việt – Trung và lập hành lang Đông – Tây cắt đứt liên lạc giữa Việt Bắc với các liên khu phía nam. Chiến dịch Biên giới 1950 làm kế hoạch này phá sản.
Vì sao chiến dịch Biên giới được coi là bước ngoặt?
Từ sau chiến dịch, bộ đội chủ lực giành và giữ quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ, có khả năng mở các chiến dịch tiến công lớn. Đường liên lạc với bên ngoài được khai thông và quân Pháp chuyển dần sang thế phòng ngự.